Chín mục phân tích, một chữ N/A: Ngành dữ liệu esports Việt Nam đang tự ru mình bằng cái khung?

Chín mục phân tích, một chữ N/A: Ngành dữ liệu esports Việt Nam đang tự ru mình bằng cái khung?

Tối hôm đó tôi ngồi trước màn hình đọc một bản báo cáo phân tích chín mục về một trận đấu esports. Bản báo cáo được trình bày đẹp như tài liệu nội bộ của một tổ chức quốc tế: mục "Phân tích bản vá và meta", mục "Hệ thống và thể thức giải đấu", mục "Đội tuyển và tuyển thủ", mục "Bức tranh khu vực", mục "Tài chính câu lạc bộ", mục "Tuân thủ quy định", mục "Hồ sơ rủi ro", mục "Tường thuật công chúng", mục "Lan truyền ngành". Mỗi mục có bảng, có ô đánh dấu, có thang điểm từ một đến năm sao. Nhìn qua, ai cũng nghĩ đây là sản phẩm của một chuyên gia kỳ cựu.

Nhưng đọc kỹ, dòng chữ xuất hiện nhiều nhất trong cả chín mục là: "N/A — không đủ thông tin để đánh giá." Bảng thì trống. Thang điểm thì không có điểm. Ô đánh dấu rủi ro chỉ có đúng một dòng được tích: "Không thể đánh giá bất kỳ rủi ro nào vì không có thông tin về bản vá hoặc tựa game."

Bản báo cáo ấy không sai. Nó trung thực đến mức tàn nhẫn. Và chính vì trung thực, nó vô tình phơi bày một căn bệnh mà tôi đã nghi ngờ từ lâu: ngành phân tích esports Việt Nam đang sản xuất ra những cái khung hoàn hảo để che đậy việc không có gì đáng phân tích. Cái khung đẹp đến mức người ta quên mất rằng bên trong nó chẳng có gì.

Tôi làm nghề bình luận thể thao đã mười tám năm, phần lớn thời gian gần đây dành cho esports. Tôi đã chứng kiến ngành này đi từ những buổi bình luận qua Zoom thời COVID, khi sân vắng và phòng bình luận trống trơn, đến thời điểm mà bây giờ mỗi giải đấu nhỏ cũng tự nhận có "bộ phận phân tích dữ liệu". Từ khi bóng đá ngủ đông, tôi học cách mơ bằng dữ liệu — và tôi không phải người duy nhất.

Chuyện bắt đầu từ một niềm tin rất đẹp: dữ liệu sẽ cứu chúng ta khỏi sự cảm tính. Thay vì tranh cãi "đội nào mạnh hơn" bằng cảm giác, người ta đưa ra tỷ lệ thắng, lượng lính, sát thương mỗi phút, tỷ lệ chọn-cấm. Rồi đến bản đồ nhiệt, rồi đến mô hình dự đoán, rồi đến những khung phân tích chín mục như bản báo cáo tôi đọc tối hôm đó.

Vấn đề nằm ở chỗ: khi một thứ trở thành tiêu chuẩn, người ta bắt đầu sản xuất nó hàng loạt mà không kiểm tra xem nguyên liệu có đủ hay không. Một cái khung chín mục rất dễ dạy, rất dễ nhân bản. Bất kỳ ai học thuộc vài chục dòng mẫu cũng có thể dựng ra một bảng phân tích trông có vẻ nghiêm túc. Nhưng một cái khung rỗng thì vẫn là cái khung rỗng, cho dù bạn đóng nó bằng gỗ gụ.

Ngành esports Việt Nam đặc biệt dễ mắc bệnh này, vì chúng ta mang một nỗi tự ti cố hữu. Chúng ta luôn muốn chứng minh mình "chuyên nghiệp ngang tầm quốc tế". Và cách nhanh nhất để trông chuyên nghiệp là khoác lên mình những bộ khung của quốc tế, dù trong tay chưa có một điểm dữ liệu đáng tin nào. Tôi gọi đó là "bộ giáp N/A": mặc vào thì oai, cởi ra thì trần trụi.

Hãy nhìn vào cấu trúc của bản báo cáo ấy và xem nó tự tố cáo mình như thế nào.

Mục "Phân tích bản vá và meta" có bảng gồm bốn cột: hướng đi meta, bên được lợi, bên chịu thiệt, dữ liệu then chốt. Cả bốn cột đều ghi N/A. Nhưng điều thú vị nằm ở phần "Kết luận phân tích", nơi tác giả viết: "Không thể so sánh giữa các tựa game vì không xác định được tựa game nào." Đây là một câu đúng về mặt logic, và cũng là một lời thú nhận. Một bảng phân tích bản vá mà không biết bản vá nào, không biết game nào, thì không phải là phân tích bản vá. Nó là một biểu mẫu hành chính được trang trí bằng thuật ngữ.

Điều này giống hệt chuyện bản đồ nhiệt trong bóng đá. Tôi đã nói nhiều lần: bản đồ nhiệt đã trở thành thứ bói toán mới. Người ta dán một đám mây xanh đỏ lên sân và tin rằng mình đã hiểu cầu thủ. Nhưng bản đồ nhiệt chỉ cho bạn biết cầu thủ ấy đã ở đâu, chứ không cho bạn biết vì sao anh ta ở đó. Nó che giấu vai trò thật của cầu thủ trong hệ thống chiến thuật. Trong esports, "bản đồ nhiệt" đã biến thành "bản đồ phân tích chín mục": một thứ đẹp mắt, đầy ô vuông, và che giấu việc người viết chẳng có gì để nói.

Tại sao chuyện này xảy ra? Vì có ba áp lực chồng lên nhau.

Thứ nhất là áp lực sản lượng. Ngành nội dung esports vận hành theo nhịp giải đấu: có trận là phải có bài. Nếu không kịp hiểu trận đấu, người ta vẫn phải ra sản phẩm. Cái khung chín mục là cách nhanh nhất để có một "sản phẩm" mà không cần hiểu gì. Bạn chỉ cần điền N/A vào mọi ô, thêm một dòng "không đủ thông tin để đánh giá", và bạn đã có một tài liệu dài hai nghìn chữ. Người đọc lướt qua thấy nhiều bảng, thấy nhiều mục, thấy "có vẻ chuyên sâu", và bấm chia sẻ.

Thứ hai là áp lực hợp thức hóa. Khi một nhận định được trình bày dưới dạng bảng biểu và thang điểm, nó tự động khoác lên vẻ ngoài khách quan. Một câu kiểu "tôi nghĩ đội này thắng" sẽ bị chất vấn ngay. Nhưng một câu được đóng gói trong "Chỉ số Độ sâu Đội hình" hay "Hồ sơ Rủi ro" thì khó bị phản bác hơn, dù bản chất hai thứ giống hệt nhau. Đây chính là điểm tôi luôn nhấn mạnh: không gian phán đoán chủ quan trong các hệ thống tưởng như khách quan lớn hơn người ta nghĩ rất nhiều. Trọng tài VAR có "lỗi rõ ràng và hiển nhiên" — một điều khoản mơ hồ. Phân tích dữ liệu cũng có "mức độ tin cậy của nguồn" — một điều khoản mơ hồ không kém. Cả hai đều mở ra một khoảng trống để người ta nhét vào đó bất cứ thứ gì mình muốn.

Thứ ba là áp lực giải trí. Độc giả esports không chỉ muốn hiểu, họ muốn được choáng. Một bài phân tích đúng nhưng nhạt sẽ chết chìm. Một bài phân tích có khung chín mục, có cảnh báo rủi ro đỏ, có "tín hiệu cần theo dõi" sẽ khiến người đọc cảm thấy mình đang tiếp cận thông tin mật. Tôi hiểu cảm giác này hơn ai hết. Ngày tôi đọc sai tên cầu thủ, cả nước nhớ tôi hơn cả trận đấu — chỉ vì cái sai ấy được đóng gói thành một câu chuyện hấp dẫn.

Ba áp lực ấy cộng lại tạo ra một hệ sinh thái mà ở đó, giá trị của một phân tích được đo bằng số lượng bảng biểu chứ không bằng số lượng hiểu biết. Kết cục là những bản báo cáo chín mục toàn chữ N/A vẫn được sản xuất, vẫn được chia sẻ, vẫn được trích dẫn như thể chúng có giá trị.

Nhưng có một nghịch lý đáng suy nghĩ.

Đọc kỹ bản báo cáo ấy, tôi thấy nó không hề cố lừa dối. Nó ghi rõ: "Đầu vào rỗng." Nó ghi rõ: "Mọi kết luận đều không thể thực hiện nếu không bịa ra sự thật." Nó thậm chí có hẳn một mục "Yêu cầu phân tích lại" liệt kê những gì cần bổ sung. Nói cách khác, chính cái khung này, trong lần duy nhất nó trung thực, lại đang chỉ đúng vào căn bệnh của chính nó.

Tôi theo dõi esports Việt Nam đủ lâu để biết rằng phần lớn bản phân tích ngoài kia không dám nói "N/A". Họ điền vào đó một cái tên đội, một tỷ lệ phần trăm, một chỉ số nghe rất kêu. Tôi cũng từng làm vậy. Tôi từng bịa một chi tiết để chứng minh luận điểm của mình — và tôi công khai thừa nhận, vì một lỗi lầm được xử lý khéo léo tạo ra sóng truyền thông mạnh hơn cả một chiến thắng. Nhưng có một ranh giới tôi luôn cố giữ: bịa để làm nổi sự thật, không phải bịa để lấp chỗ trống.

Cái khung không phải là phân tích. Cái khung là cái cớ để trì hoãn phân tích. Một chuyên gia thật sự sẽ không bắt đầu bằng chín mục. Họ bắt đầu bằng một câu hỏi, rồi tìm thông tin, rồi tự hỏi mình đang thiếu gì, rồi mới viết. Bản báo cáo tôi đọc đã đảo ngược quy trình ấy: nó bắt đầu bằng chín mục, và kết thúc bằng việc thú nhận rằng chưa từng có câu hỏi nào.

Tôi đã xem lại hàng trăm trận esports, tua chậm từng pha, dừng hình ở những tình huống mà không ai để ý. Điều tôi học được là: một bài phân tích đáng giá nằm ở một chi tiết mà người khác bỏ qua, chứ không nằm ở một cái bảng mà ai cũng có thể dựng. Chi tiết ấy không cần thang điểm. Nó không cần ô đánh dấu rủi ro. Nó chỉ cần một người ngồi đủ lâu để nhìn ra nó.

Đến đây thì tôi phải tự vả vào miệng mình một cái, vì tôi biết có một cách đọc khác.

Có thể bản báo cáo toàn chữ N/A kia mới là thứ trung thực nhất giữa một biển phân tích giả. Có thể việc nó dám nói "tôi không biết" là một hành động can đảm, trong khi hàng trăm bài phân tích khác đang hùng hồn khẳng định những điều họ cũng không biết. Nếu vậy, kẻ đáng bị chỉ trích không phải là cái khung rỗng, mà là chúng ta — những người đọc đã tạo ra nhu cầu cho cái khung ấy.

Và đây là chỗ tôi nghi ngờ chính mình. Tôi nổi tiếng nhờ những nhận định gây sốc. Tôi kiếm được sự chú ý bằng cách nói trước một điều mà sau đó tôi có thể sai và sửa lại. Nhưng nếu mỗi lần sai tôi lại dàn dựng thành một show hoành tráng, thì đến một lúc nào đó, tôi cũng chỉ đang làm đúng cái việc mà tôi vừa lên án: đóng gói sự rỗng tuếch thành một sản phẩm hấp dẫn. Một người luôn hét "tôi nói rồi mà" sẽ chẳng khác gì một bản báo cáo chín mục — ồn ào, có cấu trúc, và rỗng.

Có lẽ vấn đề không nằm ở cái khung. Có lẽ vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đã quên mất rằng phân tích là một hành động khiêm tốn. Nó bắt đầu bằng việc thừa nhận mình không biết. Nó tiến triển bằng việc chịu khó nhìn lại, tua chậm, ghi chép. Và nó kết thúc bằng một phán đoán mà người viết sẵn sàng chịu trách nhiệm. Không có ô nào trong chín mục kia dạy được điều ấy.

Tôi có thể sai. Nhưng nếu tôi sai, ít nhất tôi sai vì đã đặt cược vào một chi tiết cụ thể, chứ không phải vì đã điền N/A vào mọi ô rồi gọi đó là chuyên nghiệp.

Vậy điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Tôi dự đoán rằng trong vòng một đến hai mùa giải tới, sẽ có một cuộc chia đôi trong làng phân tích esports Việt Nam. Một bên tiếp tục sản xuất những cái khung ngày càng dày, ngày càng nhiều mục, ngày càng nhiều thang điểm — và ngày càng ít người đọc đến cuối. Một bên khác bắt đầu làm ngược lại: ít bảng hơn, nhiều chi tiết hơn, mỗi bài chỉ một luận điểm nhưng luận điểm ấy phải đứng vững trước một khung hình tua chậm.

Tôi đặt cược vào bên thứ hai. Không phải vì nó dễ, mà vì nó khó. Cú ngược dòng lớn nhất không nằm trên sân, mà nằm trong phòng bình luận. Và phòng bình luận ấy đang chờ một người dám xóa hết chín mục, mở lại một khung hình, và nói: "Các anh nhìn chỗ này đi."

Còn bản báo cáo N/A kia — tôi giữ nó lại. Không phải để chê, mà để nhắc mình rằng: một cái khung có thể đẹp, có thể đầy, có thể chuyên nghiệp. Nhưng nếu bên trong nó trống rỗng, thì tất cả những gì nó làm là dạy cho chúng ta một cách nói dối lịch sự hơn.

Và tôi thì ghét những lời nói dối lịch sự. Tôi thích những lời nói thật ồn ào.