Zhang Yining ở Skopje: Trung Quốc xuất khẩu phương pháp, không bán bí quyết

Sự chú ý của tôi không nằm ở cái tên được nhắc nhiều nhất. Trong bốn ngày, từ ngày 7 đến ngày 10 tháng 9, tại một trung tâm huấn luyện ở Skopje, Zhang Yining đứng bên mép bàn tập. Nhà vô địch thế giới và Olympic nhiều lần, một trong những tay vợt thành công nhất lịch sử bóng bàn, người từng khiến cả làng bóng bàn thế giới phải cúi đầu. Nhưng thứ tôi chú ý - qua các bức ảnh và bản tin do Liên đoàn Bóng bàn châu Âu (ETTU) công bố - lại là cổ tay của một vận động viên trẻ Serbia. Cậu bé đứng đó, cổ tay hơi nghiêng, và một chuyên gia Trung Quốc đang chỉnh lại độ xoáy của cú giật.

Không khán đài. Không điểm số. Không bảng xếp hạng. Chỉ có một hội trường tập luyện, một quả bóng, và một truyền thống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác của một quốc gia vốn chiếm gần trọn đỉnh cao của môn thể thao này. Chuyến thăm được Hiệp hội Bóng bàn Bắc Macedonia đăng cai, với sự góp mặt của các tay vợt trẻ Serbia và các chuyên gia đến từ Trường Bóng bàn Trung Quốc. ETTU gọi đó là "chuyến thăm đầu tiên thuộc loại này". Tôi đọc câu đó chậm hai lần.

Tôi đã dành ba mươi lăm năm ngồi trong những hội trường như thế. Tôi biết một buổi tập bốn ngày trông ra sao khi nó chỉ là nghi lễ, và nó trông ra sao khi nó là một mũi khoan thật sự cắm xuống lòng đất. Chuyến thăm Skopje rơi vào khoảng giữa hai trạng thái ấy. Và đó chính là điều khiến tôi muốn viết về nó, thay vì viết về giải đấu nào đang diễn ra ở nơi khác.

Để hiểu vì sao một chuyến thăm bốn ngày đáng để mổ xẻ, cần đặt nó vào đúng bối cảnh. Bóng bàn Balkan chưa bao giờ là vùng trũng tuyệt đối. Nam Tư cũ từng sản sinh những tay vợt đủ sức gây khó dễ cho các đội mạnh, và Serbia ngày nay là một trong những nền tảng tương đối vững của khu vực. Bắc Macedonia thì nhỏ hơn, cơ sở vật chất mỏng hơn, và - như mọi hiệp hội nhỏ - mắc kẹt trong một vòng luẩn quẩn quen thuộc: không có thành tích quốc tế thì không có tài trợ, không có tài trợ thì không có lò đào tạo tốt, không có lò đào tạo tốt thì không có thành tích. Hiệp hội Bắc Macedonia và Hiệp hội Serbia đã có một thỏa thuận hợp tác đứng từ trước. Chuyến thăm lần này lắp vào kênh hợp tác sẵn có đó, biến nó từ một thỏa thuận giấy tờ thành một sự kiện có người thật, bàn thật, bóng thật.

Phía Trung Quốc cử đến không chỉ một huyền thoại. Họ cử đến cả một bộ máy. Các chuyên gia của Trường Bóng bàn Trung Quốc mang theo cái mà bản tin gọi là "phương pháp huấn luyện", "kinh nghiệm", "phương pháp đào tạo chuyên nghiệp", "cải thiện kỹ thuật", với "trọng tâm đặc biệt dành cho phát triển trẻ" và "phát triển dài hạn của vận động viên trẻ". Đọc kỹ danh sách ấy, bạn sẽ thấy một điều: không có một động tác cụ thể nào được nêu tên. Không một cú giao bóng, không một kiểu giật, không một bài tập chân nào được mô tả. Đó không phải là sự thiếu sót của người viết tin. Đó là bản chất của thứ được xuất khẩu.

Thứ Trung Quốc đem đi không phải bí quyết của một tay vợt, mà là hệ thống vận hành phía sau mọi tay vợt của họ. Hệ thống ấy có tên gọi quen thuộc trong giới: đào tạo đa bóng, rèn mẫu di chuyển chân, và một cơ chế tập luyện với bạn tập được phân tầng theo trình độ. Đây là những bộ phận có thể tháo rời, đóng gói, và chuyển giao mà không tiết lộ bất cứ điều gì về ngón nghề riêng của từng vận động viên đỉnh cao. Nói cách khác, họ bán bản thiết kế ngôi nhà, không bán chìa khóa phòng ngủ.

Tôi từng nhìn thấy đúng cách làm này ở một môn khác. Rất nhiều năm trước, một tuyển trạch viên của một câu lạc bộ Bundesliga mời tôi lên khu vực quan sát tại World Cup. Cả trận, ông ta không ghi một bàn thắng nào vào sổ. Ông ta ghi quãng đường di chuyển. Tôi ngồi cạnh và tự hỏi mình đang xem bóng đá hay đang đọc bản đồ. Mãi sau tôi mới hiểu: ông ta đang tìm hệ thống, không tìm khoảnh khắc. Chuyến thăm Skopje vận hành theo đúng logic đó. Người Trung Quốc đến không phải để dạy một cậu bé đánh hay hơn trong bốn ngày. Họ đến để cấy một cách nghĩ về việc đào tạo vào đầu những người sẽ còn huấn luyện ở đó hai mươi năm nữa.

Điều này đặt chuyến thăm vào một chiến lược lớn hơn mà giới bóng bàn gọi là "chương trình nuôi sói". Trung Quốc chủ động xuất khẩu huấn luyện viên và phương pháp ra nước ngoài để nuôi dưỡng sự cạnh tranh ở nước ngoài. Nghe thì nghịch lý: tại sao một quốc gia đang thống trị lại đi dạy đối thủ cách đánh bại mình? Câu trả lời nằm ở chỗ một môn thể thao chỉ sống được khi có người chơi. Nếu phần còn lại của thế giới yếu đến mức các trận chung kết chỉ còn là cuộc nội chiến, thì giá trị thương mại, giá trị truyền thông và giá trị biểu tượng của tấm huy chương vàng cũng bốc hơi theo. Trung Quốc không nâng đối thủ vì hào phóng. Họ nâng đối thủ vì đó là cách duy trì ngôi nhà của chính mình.

Chọn Serbia làm cầu nối cũng không phải ngẫu nhiên. Trong khu vực, Serbia là nền tảng tương đối vững hơn, có cơ sở vật chất và truyền thống tốt hơn. Đặt Bắc Macedonia là người thụ hưởng trực tiếp, Serbia là người đồng hành, nghĩa là chương trình đang gieo một cụm phát triển khu vực chứ không phải một can thiệp đơn lẻ. Nếu cụm ấy bén rễ, nó tự chạy mà không cần Trung Quốc có mặt mỗi năm. Nếu nó không bén rễ, nó vẫn để lại một dòng tin tốt đẹp. Cả hai kịch bản đều có lợi cho người gieo.

Và đây là chỗ tôi phải nói điều mà bản tin không nói.

Chuyến thăm bốn ngày không thể thay đổi một nền bóng bàn, và bất cứ ai nói ngược lại đều đang bán cho bạn một giấc mơ. Ngôn từ trong bản tin - "cột mốc quan trọng", "đầu tư cho tương lai", "tạo thêm cơ hội cho các vận động viên trẻ" - là ngôn từ của một hiệp hội đang cần chứng minh với nhà tài trợ trong nước rằng tiền đang được dùng đúng chỗ. Tôi không trách họ. Một hiệp hội nhỏ muốn tồn tại thì phải biết kể chuyện. Nhưng người đọc cần phân biệt hai tầng thông tin. Tầng sự kiện - có một chuyến thăm, có Zhang Yining, có chuyên gia Trường Bóng bàn Trung Quốc, có các tay vợt trẻ Serbia - là thật và đáng tin. Tầng đánh giá - cột mốc, ý nghĩa to lớn, bước ngoặt - là phần khung, và khung thì luôn được đóng cho vừa bức ảnh.

Tôi đã đếm được 23 bản hợp đồng bị xé trong một năm đại dịch. Mỗi mảnh giấy là một câu chuyện chưa kể. Trong số đó có một cậu bé mà tôi theo dõi từ giải U15 quốc gia. Cậu rách dây chằng chéo trước khi tự tập một mình trong thời gian giãn cách, khi mọi sân tập đóng cửa và mọi hợp đồng bị treo lơ lửng. Rách dây chằng là một cái chết nhỏ, nhưng kỷ luật của một người trẻ mới là phép màu. Điều tôi học được từ cậu bé ấy - và từ tất cả những đứa trẻ khác mà tôi đã ngồi nhìn suốt ba mươi lăm năm - là các chương trình như ở Skopje chỉ có giá trị nếu có ai đó ở lại sau khi đèn tắt. Một huyền thoại đứng bên bàn tập trong bốn ngày có thể thắp lên một ngọn lửa trong đầu một đứa trẻ mười bốn tuổi. Nhưng ngọn lửa ấy sẽ tắt trong vòng một tháng nếu không có một huấn luyện viên địa phương biết cách giữ nó cháy.

Đó là rủi ro thật sự, và nó không nằm ở chỗ Trung Quốc hay Bắc Macedonia. Nó nằm ở cấu trúc. Một chương trình dựa vào chuyên gia nước ngoài đến rồi đi sẽ tạo ra sự phụ thuộc chứ không tạo ra năng lực. Cách duy nhất để một can thiệp như thế này sống sót là biến các huấn luyện viên địa phương thành người được đào tạo, chứ không chỉ biến các vận động viên trẻ thành người được xem. Tôi sẽ chờ xem liệu có một thỏa thuận nhiều năm nào được ký, liệu có một chương trình chứng nhận huấn luyện viên địa phương nào xuất hiện. Đừng vội mua một cầu thủ. Hãy về xem trận đấu thứ bảy của thằng bé trước khi trời tối.

Tôi sẽ nói thêm một điều về Zhang Yining, vì có lẽ đây là điều quan trọng nhất trong cả chuyến thăm, và cũng là điều dễ bị xem nhẹ nhất. Trong phân tích dữ liệu, sự thống trị lịch sử của một vận động viên đã giải nghệ không có giá trị dự báo nào cho một chương trình phát triển hiện tại. Cô ấy không còn thi đấu. Cô ấy không có xếp hạng. Cô ấy không ghi điểm nào cho ai. Nhưng trong một liên đoàn nhỏ, nơi mà môn bóng bàn đang cạnh tranh với những môn thể thao trả tiền tốt hơn để giành lấy đứa trẻ mười hai tuổi, sự hiện diện của một người từng là nhà vô địch thế giới có một chức năng cụ thể: nó nâng trần nhận thức. Đứa trẻ ngồi dưới sàn nhà tập nhìn lên và thấy rằng đỉnh cao ấy có thật, có người đứng đó, có đường đi tới. Với một quốc gia chưa từng có ai chạm tới đỉnh ấy, việc nhìn thấy người đã từng chạm có thể là lý do để ở lại thêm một năm. Trong những nền bóng bàn mỏng, một năm là tất cả.

Có những đứa trẻ sinh ra trong bóng râm của một giải đấu nhỏ, và cả đời chỉ chờ một ánh đèn pha. Chuyến thăm Skopje là một ánh đèn pha như thế. Nó không làm cho đứa trẻ đánh hay hơn. Nó chỉ làm cho đứa trẻ tin rằng việc đánh hay là chuyện có thể xảy ra. Đó là một kết quả nhỏ, khó đo, và - tôi phải nói thẳng - có thể không để lại dấu vết gì nếu không có bước tiếp theo. Nhưng nó cũng là loại kết quả duy nhất mà bốn ngày có thể tạo ra một cách trung thực.

Tôi 51 tuổi, và vẫn còn nghe được tiếng thì thầm của một viên ngọc dưới lớp bùn sân U15. Viên ngọc thô năm ấy vẫn còn nguyên lớp bụi, tôi đợi trời mưa đã mười năm. Ở Skopje, trời vừa mới bắt đầu chuyển mây. Câu hỏi không phải là có mưa hay không. Câu hỏi là có ai đứng lại để nhìn, sau khi đoàn chuyên gia lên máy bay về nhà.