Vé dự World Championship không che nổi lỗ hổng hợp đồng cho mượn của bóng chuyền Việt Nam

Tối thứ Bảy vừa rồi, tôi ngồi ở hàng ghế thứ năm của một nhà thi đấu tỉnh lẻ, xem đội chủ nhà thua 1-3. Thứ đọng lại sau trận không phải tỷ số. Là set bốn, khi chủ nhà bị dẫn 18-22, huấn luyện viên rút cô chuyền hai trưởng thành từ lò đào tạo của chính mình, đưa vào sân một ngoại binh về theo dạng cho mượn ba tháng. Cô gái ấy ghi bốn điểm liên tiếp, gánh cả đội trên vai, rồi hết hợp đồng, lên xe về nước. Khán đài vỗ tay rào rào. Tôi ngồi im, nghĩ về cái hoá đơn mà không ai trong sân buồn gửi.

Vài ngày sau, cả nước ăn mừng tấm vé dự FIVB World Championship của đội tuyển nữ. Cũng phải thôi. Lần đầu tiên bóng chuyền nữ Việt Nam góp mặt ở đấu trường lớn nhất hành tinh, tổ chức tại Thái Lan. Nhưng trong lúc ai cũng ngước lên trần nhà thi đấu xứ Chùa Vàng, tôi muốn kéo mắt mọi người xuống sàn đấu trong nước, nơi mùa giải đang sống bằng những bản hợp đồng cho mượn ngắn hạn, và nơi một cô gái mười chín tuổi ngồi mòn ghế dự bị để nhường chỗ cho người về rồi sẽ đi.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu trong nước suốt nhiều mùa, tôi thấy câu chuyện bóng chuyền Việt Nam luôn được kể theo hai lớp. Lớp nổi là đội tuyển. Lớp chìm là giải vô địch quốc gia, nơi các đội bóng tỉnh, thành phải xoay xở với ngân sách hẹp, lịch thi đấu dày, và một quy định ngầm: muốn có thành tích ngay, hãy đi thuê.

Thuê ở đây có nhiều dạng. Có đội thuê ngoại binh theo hợp đồng ngắn hạn một giải. Có đội mượn cầu thủ từ tỉnh bạn, kèm một thoả thuận miệng rằng nếu đội mượn trụ hạng thành công, đội cho mượn sẽ được ưu tiên ở mùa sau. Và có dạng tôi muốn nói tới hôm nay: cho mượn kèm nghĩa vụ mua đứt. Cách các đội nhỏ vận hành giống một câu lạc bộ hạng dưới ở châu Âu, chỉ khác là quy mô nhỏ hơn, hợp đồng ngắn hơn, và người chịu thiệt cuối cùng luôn là cầu thủ trẻ của chính mình.

Đội tuyển nữ Việt Nam đi World Championship bằng nòng cốt trưởng thành từ chính giải quốc gia. Trần Thị Thanh Thúy, đội trưởng, người từng xuất ngoại thi đấu, là trường hợp hiếm hoi được đầu tư dài hạn. Nguyễn Thị Bích Tuyền là một chủ công khác, đủ sức gánh hàng công. Nhưng đếm trên đầu ngón tay những cái tên như thế. Phía sau họ, đội tuyển sống bằng một nhóm cầu thủ trẻ mà ở cấp câu lạc bộ, các em không được đánh chính thức đủ nhiều để trưởng thành đúng nhịp.

Ở nhiều tỉnh, một đội bóng chuyền nữ sống bằng ba nguồn: ngân sách thể thao địa phương, một nhà tài trợ lớn, và tiền thưởng theo thành tích. Nguồn đầu có hạn và phụ thuộc chu kỳ ngân sách. Nguồn thứ hai thường gắn với một cái tên doanh nghiệp, và khi doanh nghiệp ấy đổi kế hoạch truyền thông, đội mất luôn trụ cột. Nguồn cuối chỉ đến khi đội thắng, mà muốn thắng thì phải có người đánh giỏi ngay lập tức. Vòng lặp ấy giải thích vì sao bản hợp đồng cho mượn ba tháng lại hấp dẫn đến vậy với một huấn luyện viên đang lo cho chiếc ghế của mình.

Thêm một lớp áp lực nữa. Lịch thi đấu quốc tế của đội nữ ngày càng dày: SEA V.League, các kỳ AVC Cup, rồi World Championship. Mỗi giải là một chuyến bay dài, một quỹ thời gian hồi phục bị bóp lại, và một danh sách chấn thương dài thêm. Các trụ cột phải cày cả giải trong nước lẫn giải quốc tế. Trong khi đó, nhóm cầu thủ trẻ lẽ ra phải được xoay vào để chia lửa, lại đang ngồi ở câu lạc bộ, chờ một suất đánh chính mà suất ấy đã bị bán cho một bản hợp đồng cho mượn ba tháng. Và khi một trụ cột chấn thương ở giải quốc tế, đội tuyển không có phương án hai đủ chín, vì phương án hai ấy đã ngồi ghế dự bị ở câu lạc bộ suốt mùa.

Hãy nói bằng con số.

Ba chỉ số tôi vẫn theo dõi qua các bản tin nội bộ và bảng tổng hợp của ban tổ chức vẽ ra cùng một hình. Số set trung bình một ngoại binh về theo dạng cho mượn được thi đấu trong một giải dao động 18 đến 22 set, tức gần như đánh trọn mọi trận quan trọng. Số set trung bình của một cầu thủ nội trẻ dưới hai mươi hai tuổi ở cùng đội chỉ 3 đến 6 set, chủ yếu vào lúc trận đấu đã an bài. Và tỷ lệ điểm mà ngoại binh cho mượn đóng góp trong hiệp quyết định vượt 40 phần trăm ở phần lớn đội nhóm giữa bảng.

Ba con số ấy ghép lại thành bức tranh rõ ràng: đội nhỏ dùng người thuê để sống qua mùa, còn người của mình đứng ngoài học nghề. Mỗi bản hợp đồng cho mượn ba tháng giải quyết một trận cầu, nhưng lấy đi của cầu thủ trẻ đúng ba tháng kinh nghiệm thi đấu đỉnh cao. Nhân lên vài mùa, khoảng trống ấy không vá nổi bằng một kỳ tập huấn ngắn.

Tôi đếm sơ bộ: ở một mùa giải gần đây, có hơn mười bản hợp đồng cho mượn được công bố ở giải nữ, chưa kể các thoả thuận miệng không ai kiểm chứng được. Mười bản hợp đồng, mười suất đánh chính bị lấy đi khỏi tay cầu thủ nội.

Cơ chế nghĩa vụ mua đứt làm mọi thứ tệ hơn. Đội cho mượn đẩy cầu thủ đi để giảm quỹ lương, đội mượn dùng cầu thủ để có thành tích, và nếu thoả thuận kèm điều khoản mua đứt, đội nhỏ buộc phải chi một khoản tiền mặt mà họ không có. Kết quả: đội nhỏ vừa mất cầu thủ trẻ, vừa mất tiền, vừa nuôi bán thành phẩm cho đội lớn. Đây đúng là vòng xoáy mà các giải bóng đá nhỏ ở châu Âu từng trải qua, chỉ khác là bóng chuyền Việt Nam chưa gọi tên nó.

Ở tuyến trên, một vài đội lớn hưởng lợi từ chính vòng xoáy đó. Họ cho mượn cầu thủ trẻ, thu lại tiền, giữ quyền sở hữu, và có thêm một đội bóng tỉnh bạn chăm chỉ đào tạo thay mình. Đội lớn không cần bán ai, không cần mua ai, chỉ cần ký giấy cho mượn. Cách đây vài năm, mô hình này xuất hiện trong bóng đá Ý, và người ta chỉ ra rằng nó biến giải đấu thành hai tầng: tầng đào tạo và tầng hưởng thụ.

Điều đáng chú ý là nhóm đội có nhà tài trợ ngân hàng và nhóm đội thuần ngân sách địa phương đang chạy hai tốc độ khác nhau. Nhóm đầu có thể ký hợp đồng dài, giữ cầu thủ, và cho mượn người thừa. Nhóm sau chỉ có thể vay. Khoảng cách ấy không xuất hiện trên bảng xếp hạng một mùa, nhưng nó tích lũy qua từng mùa, cho đến khi cuộc đua vô địch chỉ còn hai hoặc ba cái tên.

Điều trớ trêu là về chuyên môn, hợp đồng cho mượn ngắn hạn cũng không hiệu quả như người ta tưởng. Một cầu thủ về giữa giải, chưa quen hệ thống chuyền hai, chưa hiểu nhịp chắn của đồng đội, thường mất ba đến bốn trận để bắt nhịp. Đến khi bắt nhịp được thì hợp đồng sắp hết. Đội mượn trả tiền cho đúng giai đoạn học việc của người khác.

Có một chi tiết nhỏ tôi không quên. Trong một trận ở giai đoạn hai, đội chủ nhà dẫn 2-0, huấn luyện viên cho cầu thủ trẻ vào sân. Cô bé đánh hỏng hai quả liên tiếp, mặt tái đi. Khán đài im lặng. Đến quả thứ ba, cô đập chéo sân ghi điểm, cả nhà thi đấu nổ tung. Tối hôm đó tôi về, mở bảng thống kê ra, và thấy cô bé chỉ được đánh đúng sáu set cả mùa. Sáu set để học cách đứng vững trước ba nghìn khán giả. Không đủ.

Khi cả nhà thi đấu cãi nhau về một quả bóng chạm biên, tôi in bảng thống kê ra và vẽ thêm trái tim. Trái tim ấy hỏi: cô gái ngồi ghế dự bị kia đang khao khát điều gì, và ai sẽ trả lời cô ấy?

Tôi biết bài này sẽ bị đọc thành một bài chửi ngoại binh. Không phải. Ngoại binh giỏi là điều tốt. Họ nâng nhịp độ trận đấu, buộc hàng chắn của ta phải nhanh hơn, và đem lại cho khán giả những pha bóng đáng tiền vé. Điều đáng nói nằm ở cấu trúc hợp đồng, chứ không ở người được thuê.

Một ngoại binh về theo hợp đồng hai mùa là một khoản đầu tư. Một ngoại binh về theo dạng cho mượn ba tháng là một khoản vay tiêu dùng. Cả hai đều có mặt trên sân, nhưng một người để lại hệ thống, một người để lại hoá đơn. Ban tổ chức giải cho phép cả hai hình thức chạy cùng lúc, và các đội nhỏ luôn chọn hình thức dễ hơn: đi vay.

Đây là chỗ tôi muốn đặt cược. Nếu một nền giải muốn nuôi đội tuyển quốc gia, nó phải trả lương cho sự kiên nhẫn. Nghĩa là phải có cơ chế thưởng cho đội đào tạo, phạt nhẹ đội lạm dụng cho mượn, và bắt buộc một tỷ lệ tối thiểu cầu thủ nội trẻ trên sân ở một số thời điểm. Không có những ràng buộc đó, mọi lời kêu gọi đầu tư cho tương lai chỉ là khẩu hiệu treo ở hành lang nhà thi đấu.

Tôi không phản đối việc đội bóng tìm cách thắng. Tôi phản đối việc cả hệ thống im lặng khi cách thắng ấy được trả bằng tuổi trẻ của người khác. Một nền giải đấu chỉ khỏe khi người ta có thể chỉ vào một cầu thủ hai mươi tuổi và nói: cô ấy đã đánh chính hai mùa, cô ấy đã gánh đội ở set năm, và cô ấy thuộc về nơi này.

Tôi có thể sai. Có thể các đội nhỏ thực sự không đủ tiền để làm khác, và cho mượn là phương án sống còn duy nhất. Nhưng nếu đúng như vậy, cái sai nằm ở chỗ để mặc các đội nhỏ tự xoay xở, chứ không phải ở một bản hợp đồng ba tháng. Khi cả hệ thống không trả tiền cho đào tạo, đừng trách một huấn luyện viên vì đã chọn người giúp ông ta thắng trận hôm nay.

Người ta gọi tôi là hot-take, tôi gọi đó là cách nhìn chưa được số đông đặt tên.

Mùa chuyển nhượng này, tôi sẽ dán mắt vào ba con số: số bản hợp đồng cho mượn kèm nghĩa vụ mua đứt ở các đội nhóm giữa bảng, số set thi đấu của cầu thủ nội dưới hai mươi hai tuổi ở những đội đó, và số cái tên trưởng thành từ sân đấu trong nước xuất hiện trong danh sách đội tuyển nữ ở kỳ tập trung tới.

Pha dứt điểm kết thúc câu chuyện, nhưng đường chuyền một mới là lý do câu chuyện được kể. Tấm vé dự World Championship là một đường chuyền một đẹp. Câu hỏi là ai sẽ đỡ nó, vào mùa sau, khi những người thuê đã lên xe về nước.