Bóng đá trẻ Việt Nam: Khi học viện đào tạo người cho giải đấu khác

Bóng đá trẻ Việt Nam: Khi học viện đào tạo người cho giải đấu khác

Tháng Bảy, tôi trở lại một học viện ở ngoại ô phía nam. Cỏ sân số hai cao quá mắt cá. Lưới khung thành thay từ mùa trước giờ bạc màu vì nắng, không ai căng lại. Buổi chiều hôm đó, danh sách đội U19 chỉ còn mười bảy cái tên, trong khi giấy đăng ký đầu mùa có hai mươi bốn. Bảy người đã đi: ba sang một trung tâm đào tạo ở Nhật Bản, hai sang Hàn Quốc, một sang Thái Lan, một về quê vì gia đình không còn đủ tiền nuôi học bổng bán phần. Khi tôi đứng giữa sân vắng, tôi nghe thấy tiếng vọng của những trận cầu chưa từng diễn ra.

Đó là một buổi chiều rất giống nhiều buổi chiều khác trong hai mươi tám năm tôi theo nghề. Tôi đã đưa tin tám kỳ World Cup, tám kỳ Thế vận hội, những kỳ Giro và Tour de France, nhưng công việc thật sự của tôi vẫn nằm ở những sân như thế này: sân không khán giả, không camera, không bảng tỉ số điện tử. Nơi ấy mới là chỗ bóng đá Việt Nam viết bản thảo đầu tiên của mình.

Bối cảnh: một hệ thống đào tạo đứng trên nền đất mỏng

Bóng đá Việt Nam vận hành theo một mô hình mà tôi gọi là tài trợ doanh nghiệp đơn điểm. Phần lớn các câu lạc bộ ở V.League 1 sống dựa vào một hoặc hai tập đoàn chủ quản, chứ không dựa vào doanh thu bản quyền truyền hình hay thương mại. Doanh thu truyền hình chia về cho từng câu lạc bộ rất nhỏ so với chi phí vận hành một đội bóng chuyên nghiệp. Thương mại thì phụ thuộc vào quan hệ cá nhân giữa chủ tịch và nhà tài trợ. Nghĩa là ngân sách của một học viện trẻ không nằm trong một kế hoạch dài hạn, mà nằm trong một dòng tiền có thể bị cắt bất cứ lúc nào.

Điều đó tạo ra ba hệ quả.

Thứ nhất, hợp đồng với cầu thủ trẻ thường ngắn. Một cầu thủ mười bảy tuổi ký hai hoặc ba năm, hết hạn là hết ràng buộc. Không có cơ chế đào tạo bù đắp đủ mạnh để câu lạc bộ mẹ thu lại giá trị khi cầu thủ ra đi. Thứ hai, học phí và sinh hoạt phí của học viện là gánh nặng thật với gia đình ở tỉnh. Khi học bổng bị cắt, cầu thủ mười sáu tuổi phải chọn giữa tiếp tục tập và đi làm. Thứ ba, vì không có lưới an sinh, cầu thủ trẻ có xu hướng chấp nhận lời đề nghị đầu tiên từ nước ngoài, thường là Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, kể cả khi mức lương chỉ tương đương hoặc thấp hơn ở nhà, bởi vì ở đó có hợp đồng ba năm, có bảo hiểm, có lộ trình.

Nói cách khác, bóng đá Việt Nam không bị mất người. Bóng đá Việt Nam đang bán người với giá của một thị trường chưa hoàn chỉnh.

Lõi phân tích: chất lượng đường ống quan trọng hơn số lượng hợp đồng

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở các giải trẻ và các trận giao hữu quốc tế của U19, U23 Việt Nam, có ba chỉ báo tôi luôn ghi lại, và cả ba đều đang cho tín hiệu đáng lo.

Chỉ báo thứ nhất là tỉ lệ cầu thủ tốt nghiệp học viện được ra sân ở V.League 1 trước tuổi hai mươi. Con số này thấp và không ổn định. Nguyên nhân không nằm ở chất lượng cầu thủ, mà ở cấu trúc: khi kết quả trận đấu là tiêu chí sống còn của huấn luyện viên, việc tung một cầu thủ mười tám tuổi vào sân luôn là quyết định rủi ro. Không có giải đấu dự bị đủ mạnh để giữ nhịp thi đấu cho nhóm cầu thủ mười tám đến hai mươi hai tuổi, nên họ hoặc đá ít, hoặc bị đẩy sang đội trẻ vô thời hạn.

Chỉ báo thứ hai là tỉ lệ cầu thủ trẻ rời hệ thống trong hai năm đầu sau khi tốt nghiệp. Đây là con số quan trọng hơn cả số bàn thắng. Một học viện có thể đào tạo mười hai cầu thủ mỗi khóa, nhưng nếu bảy trong số đó rời đi trước khi đá trận chuyên nghiệp đầu tiên, thì học viện ấy đang sản xuất nguyên liệu cho người khác. Tôi từng ngồi lại sau một buổi tập để đếm lại danh sách một khóa U21. Trong mười chín cái tên, chỉ bốn người còn ở lại sau ba năm.

Chỉ báo thứ ba là chất lượng nền thể lực và y học thể thao. Ở nhiều học viện, một bác sĩ và một chuyên gia phục hồi chức năng phụ trách hơn tám mươi cầu thủ ở nhiều nhóm tuổi. Số liệu GPS và phân tích tải vận động chưa được dùng hệ thống. Điều đó không chỉ ảnh hưởng tới chấn thương, mà còn ảnh hưởng tới việc đánh giá đúng tiềm năng của từng cầu thủ, vì không có dữ liệu thì không phân biệt được người chậm phát triển thể chất với người thiếu năng lực.

Có một điểm tôi muốn nói rõ, vì nó hay bị bỏ qua. Vấn đề không phải là số lượng hợp đồng hay số buổi tuyển trạch. Vấn đề là đường ống. Nếu cầu thủ mười sáu tuổi không có giải đấu đủ chất lượng để chơi, không có dữ liệu để được đánh giá đúng, không có hợp đồng đủ dài để câu lạc bộ mẹ thu hồi vốn đầu tư, thì mọi khoản tiền đổ vào học viện chỉ tạo ra nguyên liệu cho thị trường bên ngoài.

Góc phản trực giác: tiếng vang của một thế hệ chưa toàn vẹn

Và đây là điểm tôi cho là điểm mù lớn nhất của chúng ta.

Chúng ta, gồm giới truyền thông, người hâm mộ và cả những nhà quản lý, có thói quen gọi tên một thế hệ quá sớm. Sau một giải đấu trẻ thành công, chúng ta lập tức ghép một cái tên cho nhóm cầu thủ ấy, dán nhãn họ là thế hệ vàng hay lứa kế cận, rồi bắt đầu đòi hỏi kết quả ở cấp độ đội tuyển quốc gia trước khi họ có đủ mười lăm trận chuyên nghiệp trong chân. Khi thực tế không khớp, phản ứng ngược lại cũng nhanh như lúc cổ vũ: các tiêu đề trở nên cay nghiệt, các bình luận chuyển sang chỉ trích, và chính những cầu thủ hai mươi tuổi đọc hết.

Điều này không mới, nhưng nó trở nên nghiêm trọng hơn trong môi trường mạng xã hội. Áp lực truyền thông không còn là áp lực tòa soạn. Nó là áp lực liên tục, không có chu kỳ, không có ngày nghỉ. Nhà khảo cổ học bóng đá phải đối mặt với một tình huống ngược đời: chúng ta biết tên cầu thủ trẻ trước khi chúng ta biết số phút họ đã chơi.

Tôi từng chứng kiến điều này ở một giải U19 châu Á. Một cầu thủ mười bảy tuổi ghi hai bàn trong trận ra mắt sau khi vào sân từ ghế dự bị. Tối đó tài khoản của cậu đầy thông báo, và cũng tối đó, câu lạc bộ chủ quản của cậu cùng một trung tâm đào tạo ở nước ngoài bắt đầu gọi điện cho người đại diện. Ba năm sau, tôi hỏi cậu về buổi tối đó. Cậu trả lời ngắn: Hồi đó em tưởng mọi thứ bắt đầu. Sau đó em mới hiểu đó là lúc em bị đặt lên bàn cân. Điều đó cho thấy tốc độ gán nhãn của chúng ta nhanh hơn tốc độ trưởng thành của họ.

Còn một vấn đề khác ít được nói tới: nhập tịch. Khi hệ thống đào tạo không kịp sản xuất, giải pháp tự nhiên là tìm người ngoài và cho họ khoác áo đội tuyển. Đây là lựa chọn hợp pháp và đôi khi hợp lý. Nhưng theo logic của riêng tôi, nếu chúng ta xem nhập tịch là giải pháp chính thay vì là giải pháp tạm thời, chúng ta đang xác nhận rằng đường ống nội bộ của mình không đủ. Người trẻ không cần một danh sách cầu thủ nhập tịch dài hơn. Họ cần một giải đấu nơi một cầu thủ mười tám tuổi có thể chơi hai mươi trận một mùa mà không bị xem là rủi ro với ghế huấn luyện viên.

Takeaway

Không có kết luận gọn. Có một câu hỏi muốn để lại.

Nếu câu lạc bộ không thể đo được mình đã đầu tư gì cho cầu thủ trẻ, và cầu thủ trẻ không thể đo được mình còn bao nhiêu cơ hội ở lại, thì mọi cuộc nói chuyện về phát triển bền vững sẽ dừng lại ở buổi họp báo. Người hâm mộ không cần chúng ta chỉ đường đến sân. Họ cần một tấm bản đồ đào bới ký ức để hiểu vì sao họ vẫn đứng đó sau mọi thăng trầm.

Buổi chiều ở học viện hôm đó, khi tôi rời đi, có một nhóm bốn cầu thủ vẫn đang tập sút trong bóng chiều. Họ tập trên sân số ba, sân không có khán đài. Mùa hè sân vắng. Nhưng chính bốn người đó là lớp trầm tích tiếp theo. Vấn đề của chúng ta là liệu chúng ta có xây được lớp đất giữ họ lại, hay chỉ đứng ngoài đếm xem họ đã đi đâu.