Asiad 20 ngày 20/9: Đường vào HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi, và những kết quả bị bỏ lại phía sau

Buổi tối tại nhà thi đấu Aichi-Nagoya, khi ban giám khảo công bố kết quả nội dung kata nữ cá nhân, tên Bùi Ngọc Nhi nằm ở vị trí thứ ba. Không có màn ăn mừng cuồng nhiệt. Một võ sĩ đứng thẳng, cúi chào thảm đấu, rồi rời khu vực thi. Ở nhà, người xem đọc dòng “HCĐ” cạnh tên cô và hiểu rằng Việt Nam vừa có thêm một tấm huy chương. Điều họ không đọc được là con đường đưa cô tới đó: một trận thua trước võ sĩ Nhật Bản ở vòng loại, rồi một chặng quay lại từ nhánh thua, nơi cô lần lượt vượt qua hai đối thủ đến từ Hàn Quốc và Singapore.

Tấm huy chương ấy là kết quả thể thao duy nhất mà ngày thi đấu đầu tiên của Asiad 20 cung cấp cho người hâm mộ võ thuật Việt Nam với đầy đủ mắt xích. Những cái tên khác — Chu Văn Đức ở hạng 60kg kumite nam, Nguyễn Văn Sỹ vào chung kết changquan, hai suất đấu sanda ở vòng loại — xuất hiện như những dòng ghi chú, không có kết quả theo sau. Với tôi, phần im lặng đó mới là điều đáng nói hơn cả dòng huy chương.

Ngày đầu của một kỳ đại hội thể thao châu lục luôn là một bản tổng phổ lộn xộn. Asiad 20 khai mạc trên đất Aichi-Nagoya với 31 bộ huy chương được trao chỉ trong ngày thi đấu thứ nhất. Con số đó đặt ra một vấn đề quen thuộc: khi quá nhiều bộ môn cùng lên sàn trong một buổi, bản tin kết quả sẽ tự động gộp những thứ không cùng bản chất lại với nhau. Xạ thủ bắn xong, kình ngư chạm thành bể, võ sĩ bước lên thảm, cầu thủ chuyền bóng trong nhà thi đấu bên cạnh — tất cả cùng nằm trong một dòng “đoàn Việt Nam tham dự”.

Trong danh sách môn thi của đoàn, mảng võ thuật chiếm một phần không nhỏ nhưng cũng không phải phần trung tâm. Karate, wushu, sanda, và cả một mục gây chú ý là MMA. Đây là điểm mà tôi muốn dừng lại trước khi đi vào chuyên môn, bởi nó liên quan đến cách chúng ta đọc bản tin. Theo dõi thể thao đối kháng ở Việt Nam suốt một thập niên, tôi đã quen với việc mỗi kỳ đại hội lại có vài môn “mới nổi” xuất hiện trong danh sách, và mỗi lần như vậy lại có người hâm mộ hỏi tôi rằng môn đó có thật sự là môn thi đấu chính thức hay không.

Việc đưa teqball và MMA vào một chương trình huy chương của Á vận hội là điều cần được kiểm chứng bằng danh sách chính thức từ Hội đồng Olympic châu Á. Ở thời điểm này, tôi chỉ có thể nói rằng cấu trúc môn thi của một kỳ đại hội là thứ thay đổi theo từng chu kỳ, và bất kỳ khẳng định nào về việc một môn mới đã có huy chương đều phải dựa trên văn bản gốc, không phải dựa trên một bản tin tổng hợp. Điều này không làm giảm giá trị của những kết quả đã có, nhưng nó nhắc tôi nhớ rằng người đọc xứng đáng được biết mình đang đọc cái gì.

Trở lại với phần có thể phân tích được. Kata nữ cá nhân là một nội dung thi đấu thuộc nhóm biểu diễn kỹ thuật, không phải đối kháng. Ở đó không có đòn kết liễu, không có điểm số từ va chạm. Có một bài quyền được đánh giá theo độ khó, chất lượng thực hiện và tính thẩm mỹ của động tác. Đây là điểm mà truyền thông phổ thông thường xuyên nhầm lẫn: họ dùng ngôn ngữ của đấu vật để nói về một môn chấm điểm.

Cấu trúc thi đấu của kata ở cấp đại hội là loại đấu loại trực tiếp có nhánh tái đấu. Nghĩa là một võ sĩ thua ở vòng trong vẫn còn cơ hội quay lại nhánh thua để giành huy chương đồng. Có hai tấm HCĐ được trao cho mỗi nội dung. Đây là quy tắc mang tính cấu trúc, không phải một câu chuyện cổ tích về sự kiên cường. Hiểu đúng nó giúp ta không thổi phồng một kết quả thể thao thành một huyền thoại, đồng thời cũng không hạ thấp giá trị thật của nó.

Với Bùi Ngọc Nhi, trận thua trước võ sĩ Nhật Bản là sự kiện then chốt. Nhật Bản là cường quốc số một của kata thế giới. Đó không phải một nhận định cảm tính; nó là thực tế cấu trúc của môn này trong nhiều thập niên. Người Nhật định hình tiêu chuẩn kỹ thuật mà cả thế giới phải bám theo. Vì vậy, khi một võ sĩ Việt Nam thua ở vòng loại trước đại diện Nhật Bản, đó không phải một thất bại bất ngờ. Đó là va chạm với tầng cao nhất của môn này.

Điều đáng chú ý nằm ở chặng tiếp theo. Đường đi của Bùi Ngọc Nhi cho thấy cô nằm ngay dưới tầng đỉnh Nhật Bản nhưng ở hoặc gần đỉnh của tầng thứ hai châu lục — vượt qua được Hàn Quốc và Singapore là bằng chứng kỹ thuật, không phải may mắn. Hai quốc gia này đều có nền kata được tổ chức bài bản, có hệ thống đào tạo trẻ, và từng sản sinh võ sĩ giành huy chương ở đấu trường châu lục. Đánh bại hai đối thủ như vậy trong cùng một buổi thi đấu đòi hỏi độ ổn định về kỹ thuật và khả năng chịu áp lực tâm lý ở lần đánh thứ hai.

Cần nói thêm một điều về khía cạnh tinh thần mà bản tin không đề cập. Ở kata, võ sĩ trải qua nhiều lượt biểu diễn trong một ngày. Mỗi lượt là một lần đứng trước ban giám khảo, một lần cả cơ thể phải tái hiện chính xác cùng một bài quyền. Có những võ sĩ đánh rất tốt ở lượt đầu rồi sụp ở lượt ba vì cạn năng lượng hoặc mất tập trung. Việc thua trận đầu, bị đẩy xuống nhánh thua, rồi phải đánh thêm hai lượt nữa để giành HCĐ là một bài kiểm tra về sức bền tâm lý mà chỉ người trong nghề mới thấy rõ.

Tôi đã từng ngồi bên một huấn luyện viên kata ở Bình Dương trong một buổi tập sớm. Ông nói với tôi rằng cái khó nhất của kata không nằm ở động tác mạnh, mà nằm ở động tác chậm. Một cú đấm nhanh có thể che giấu lỗi chân, nhưng một động tác chậm thì phô ra toàn bộ sự mất thăng bằng. Từ khi nghe câu đó, tôi luôn nhìn vào các lượt đánh chậm của võ sĩ để đo sự trưởng thành. Và ở một võ sĩ có thể thắng hai lượt liên tiếp sau khi bị đánh bại, sự thăng bằng nội tại thường rất vững.

Bây giờ đến phần mà người hâm mộ nên để tâm nhiều hơn. Chu Văn Đức vào hạng 60kg kumite nam. Kumite là đối kháng thực sự, nơi điểm số được tính từ những đòn chính xác vào vùng hợp lệ. Ở đây người ta có thể phân tích tình huống, khoảng cách, tốc độ ra đòn, khả năng phòng ngự phản công. Nhưng bản tin không cung cấp kết quả của Chu Văn Đức. Không có tỉ số, không có tên đối thủ, không có vòng đấu. Chúng ta biết anh có mặt, và chỉ có vậy.

Tương tự, Nguyễn Văn Sỹ vào chung kết changquan nam. Changquan là một bài quyền thuộc hệ thống wushu taolu, cũng chấm điểm theo độ khó và chất lượng thực hiện. Việc vào đến chung kết đã ngụ ý một chuẩn mực nằm trong nhóm tám võ sĩ mạnh nhất châu lục. Nhưng vị trí chung cuộc của anh không được ghi lại. Nếu anh giành huy chương, đó sẽ là một thông tin hoàn toàn khác về vị thế của wushu Việt Nam. Nếu anh xếp thứ tư, đó lại là một câu chuyện khác về khoảng cách với tốp đầu.

Hai suất đấu sanda ở vòng loại cũng nằm trong tình trạng tương tự. Sanda là môn đối kháng của wushu, cho phép đá, đấm và vật. Luật của nó khác với kickboxing chuyên nghiệp ở cách tính điểm và thiết bị bảo hộ. Việc chỉ ghi “hai suất đấu vòng loại” mà không có tên võ sĩ, không có hạng cân, không có kết quả, khiến người đọc không thể hình dung được bức tranh. Trong khi đó, đây chính là mảng mà người hâm mộ võ thuật Việt Nam quan tâm nhất, bởi sanda có truyền thống tập luyện lâu dài.

Và rồi là mục MMA. Danh sách đoàn thể thao Việt Nam có nhắc đến các vận động viên thi đấu MMA. Nếu điều này đúng, nó mở ra một hướng phát triển hoàn toàn mới: MMA ở cấp đại hội châu lục thường vận hành theo các biến thể nghiệp dư dựa trên luật thống nhất, có thời gian thi đấu ngắn hơn và thiết bị bảo hộ đầy đủ hơn so với chuyên nghiệp. Nhưng bản tin không cung cấp chi tiết nào về luật, hạng cân hay kết quả. Đây là thông tin cần được xác minh trước khi bàn tới ý nghĩa của nó.

Tôi có một nguyên tắc khi viết về những ngày thi đấu như thế này: không suy diễn thành tích từ sự im lặng. Nếu bản tin không ghi kết quả, tôi không được phép viết rằng võ sĩ đó “đã thi đấu tốt” hay “suýt giành huy chương”. Sự im lặng trong báo cáo kết quả có thể do hai nguyên nhân: hoặc là kết quả chưa được cập nhật, hoặc là kết quả không đủ nổi bật để đưa vào. Phân biệt được hai khả năng này là điều cơ bản của nghề, và cũng là điều mà độc giả cần được nhắc nhở.

Bức tranh môn thi của một kỳ đại hội, nhìn từ góc độ võ thuật, cho ta thấy một điều thú vị về cấu trúc quyền lực của thể thao châu lục. Karate thuộc nhóm môn Nhật Bản, wushu thuộc nhóm môn Trung Quốc. Hai hệ thống này tồn tại song song ở nhiều kỳ đại hội, và mỗi hệ thống lại kéo theo một bộ tiêu chuẩn chấm điểm riêng, một cộng đồng trọng tài riêng, một triết lý đào tạo riêng. Một võ sĩ Việt Nam muốn giành huy chương phải thích nghi với cả hai môi trường, và đó là gánh nặng mà ít người bên ngoài nhìn thấy.

Điều này dẫn tôi đến một quan sát về cách các đoàn nhỏ định vị mình. Với một nền thể thao như Việt Nam, chiến lược hợp lý ở đấu trường châu lục là nhắm vào những nội dung có mật độ cạnh tranh vừa phải, nơi một võ sĩ có trình độ quốc gia tốt vẫn có thể lọt vào tốp huy chương. Kata là một ví dụ điển hình: số lượng quốc gia có truyền thống kata mạnh không nhiều, nên cơ hội giành HCĐ qua nhánh tái đấu là có thật. Kumite lại khác, bởi mật độ cạnh tranh ở các hạng cân nam rất cao.

Chính vì vậy, tấm HCĐ của Bùi Ngọc Nhi mang một ý nghĩa chiến lược vượt ra ngoài bản thân cá nhân cô. Nó xác nhận rằng kata — một nội dung không phải thế mạnh truyền thống của thể thao Việt Nam — hoàn toàn có thể tạo ra huy chương nếu được đầu tư đúng mức. Ngược lại, nó cũng đặt ra câu hỏi cho tương lai: liệu một tấm HCĐ như vậy có đủ để mở ra một chương trình đào tạo bài bản hơn, hay chỉ là một khoảnh khắc đơn lẻ?

Tôi từng chứng kiến một chuyện nhỏ ở một giải trẻ trong nước. Một võ sĩ kata trẻ đánh rất tốt nhưng không được huấn luyện viên ghi điểm vì ban giám khảo chấm theo tiêu chuẩn của một hệ thống khác. Cậu ta ngồi ngoài sân, tháo đai, không nói gì. Người huấn luyện viên của cậu nói với tôi: “Mình tập đúng, nhưng chấm không đúng hệ”. Câu đó nói lên toàn bộ vấn đề của các môn biểu diễn kỹ thuật trong khu vực: giá trị kỹ thuật không nằm trong cơ thể võ sĩ, mà nằm trong mắt của người cầm bảng điểm.

Về mặt quy tắc, đây là điểm cần nhấn mạnh. Kata không có hệ thống chấm điểm thống nhất tuyệt đối giữa tất cả các giải đấu. Có sự khác biệt về thang điểm, về trọng số giữa độ khó và chất lượng thực hiện, về tiêu chí kỹ thuật và thể chất. Vì vậy, một võ sĩ có thể đánh theo tiêu chuẩn mà cô được huấn luyện, và kết quả phụ thuộc vào mức độ tương thích giữa tiêu chuẩn đó với hội đồng giám khảo của giải. Đây là điều mà người xem nên biết trước khi so sánh các tấm huy chương với nhau.

Trở lại với bản tin tổng hợp. Một điều đáng nói về cách đặt tiêu đề: tựa đề so sánh Việt Nam giành hai HCĐ với Thái Lan sở hữu ba HCV. Đây là cách đóng khung theo bảng tổng sắp, và nó có một hệ quả tinh tế. Khi hai tấm huy chương đồng của Việt Nam bị gộp thành một dòng, tấm HCĐ teqball và tấm HCĐ kata nằm cạnh nhau như thể chúng có cùng bản chất. Trong khi đó, một bên là môn bóng ở bàn cong, một bên là môn võ thuật chấm điểm kỹ thuật. Sự gộp lại này làm mờ đi thành tích thật của từng bộ môn.

Với người làm nghề như tôi, việc tách bạch các bộ môn không phải là sự kỳ quặc về kỹ thuật. Nó là điều kiện để công bằng. Một võ sĩ kata dành cả tuổi trẻ để hoàn thiện một bài quyền không nên bị đánh đồng với một vận động viên ở bộ môn khác, và ngược lại. Cách đưa tin theo bảng tổng sắp có xu hướng nghiền phẳng mọi nỗ lực thành một con số, và đó là điều tôi muốn phản đối bằng ngòi bút của mình.

Có một khía cạnh nữa mà bản tin để ngỏ, đó là Thái Lan giành ba HCV trong ngày đầu. Nếu ba tấm huy chương vàng đó thuộc về teqball, thì đây là dấu hiệu đáng chú ý về mức độ đầu tư của Thái Lan vào một môn mới nổi. Các quốc gia Đông Nam Á thường có xu hướng chọn những môn có ít đối thủ cạnh tranh để tối ưu hóa thành tích. Nhưng nếu ba tấm HCV đó thuộc một môn khác, thì bức tranh lại hoàn toàn khác. Một lần nữa, đó là lý do tôi nhấn mạnh việc kiểm chứng từ nguồn chính thức.

Tôi nhớ lại một nguyên tắc mà một biên tập viên già từng nói với tôi thời tôi còn viết ở nước ngoài: đừng bao giờ để bảng huy chương kể thay câu chuyện. Bảng huy chương chỉ là một cái bảng. Câu chuyện nằm ở người đã chuẩn bị cho tấm huy chương đó, ở người đã thua trước khi thắng, ở người không có tên trong bản tin. Tôi đã mang nguyên tắc đó về Bình Dương và áp dụng cho từng bài viết về võ thuật.

Vì vậy, khi đọc về ngày thi đấu đầu tiên của Asiad 20, tôi chú ý đến ba nhóm thông tin. Nhóm thứ nhất là kết quả có đầy đủ mắt xích — tấm HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi. Nhóm thứ hai là những cái tên có mặt nhưng không có kết quả — Chu Văn Đức, Nguyễn Văn Sỹ, các suất sanda. Nhóm thứ ba là những thông tin cần được xác minh — sự hiện diện của teqball và MMA trong chương trình thi đấu. Ba nhóm này đòi hỏi ba cách đọc khác nhau, và nhập chúng lại làm một sẽ dẫn đến sai lầm.

Từ góc độ phát triển bền vững của võ thuật Việt Nam, điều quan trọng không nằm ở số huy chương của một ngày. Nó nằm ở việc liệu một kết quả như của Bùi Ngọc Nhi có được chuyển hóa thành nguồn lực hay không: thêm huấn luyện viên chuyên trách, thêm buổi tập với trọng tài quốc tế, thêm cơ hội thi đấu ở nước ngoài cho các võ sĩ trẻ. Nếu không có sự chuyển hóa đó, tấm HCĐ sẽ chỉ còn là một dòng trên bảng vàng và phai đi khi kỳ đại hội khép lại.

Có những tiếng vỗ tay không ai nghe, nhưng trận đấu vẫn cần được kể. Tiếng vỗ tay dành cho Bùi Ngọc Nhi trên khán đài Aichi-Nagoya có thể đã vang lên, nhưng tiếng vỗ tay dành cho những người đứng sau cô thì không. Đó là người huấn luyện viên đã sửa từng góc chân, người đã quấn băng cho cô trước giờ thi, người đã ngồi tính toán nhánh đấu để biết cần đánh bao nhiêu lượt nữa. Những người đó không có tên trong bản tin kết quả.

Khán đài trống, nhưng tôi nghe thấy nhịp đập của cả một thành phố. Câu đó tôi viết cho những ngày sân vận động ở Bình Dương đóng cửa trong dịch. Nhưng nó cũng đúng cho những ngày như hôm nay: ở nhà thi đấu bên kia đại dương, một võ sĩ kata đang cúi chào tấm huy chương, và ở nhà, cả một nền thể thao đang chờ xem liệu mình có rút ra được bài học gì từ đó.

Điều mà tôi muốn nhấn mạnh với tư cách người đã theo dõi võ thuật Việt Nam suốt nhiều năm là: kết quả của một ngày thi đấu không nói lên trình độ của một nền thể thao. Nó chỉ nói lên một khoảnh khắc. Trình độ của một nền thể thao nằm ở những thứ lặp lại được: hệ thống tuyển chọn, chương trình đào tạo, đội ngũ trọng tài, số lượng giải đấu trong nước có tiêu chuẩn quốc tế. Tấm HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi là một tín hiệu tích cực, nhưng nó chỉ có giá trị nếu được đặt trong một dòng chảy dài hơn.

Về mặt chiến thuật cho các ngày tiếp theo, tôi sẽ để mắt đến bốn điểm. Thứ nhất, vị trí chung cuộc của Nguyễn Văn Sỹ ở chung kết changquan — nếu anh có huy chương, wushu Việt Nam cần được nhìn nhận lại về vị thế. Thứ hai, kết quả các suất sanda, bởi đây là mảng có truyền thống tập luyện và có thể tạo ra bất ngờ. Thứ ba, kết quả của Chu Văn Đức ở kumite nam, một nội dung có mật độ cạnh tranh cao. Thứ tư, thông tin chính thức về chương trình môn thi, để phân biệt rõ đâu là huy chương thật và đâu là dự đoán.

Có một câu tôi luôn tâm niệm khi ngồi vào bàn viết: tôi đến đây không phải để ghi bàn, mà để ghi lại những người đã ghi bàn. Trong một ngày thi đấu mà tên các võ sĩ bị liệt kê như danh sách, tôi chọn viết về một người có kết quả rõ ràng và những người có quá ít thông tin để viết. Cách viết đó có thể không làm hài lòng những ai chỉ muốn đọc bảng huy chương, nhưng nó trung thực với thứ mà võ thuật thực sự là.

Có những trận đấu không nằm trong bảng tỉ số, mà nằm trong cách ta chờ đợi. Suất đấu sanda không có kết quả là một trận đấu như vậy. Trận thua trước võ sĩ Nhật Bản của Bùi Ngọc Nhi là một trận đấu như vậy, bởi chính nó mở ra con đường dẫn tới HCĐ. Và người đọc, khi hiểu được cấu trúc ấy, sẽ không còn nhìn tấm huy chương như một món quà từ trên trời rơi xuống, mà như một kết quả được tạo ra qua từng lượt đánh.

Ở một khía cạnh rộng hơn, ngày thi đấu đầu tiên của Asiad 20 nhắc tôi nhớ vì sao mình chuyển từ viết phân tích chiến thuật sang viết về con người. Bởi nếu chỉ viết về chiến thuật, tôi sẽ dừng ở việc mô tả đường đi của một võ sĩ qua các vòng đấu. Nhưng khi viết về con người, tôi phải trả lời những câu hỏi khó hơn: điều gì khiến cô ấy đánh lượt thứ ba tốt hơn lượt thứ nhất, điều gì khiến người huấn luyện viên tin vào một võ sĩ vừa thua, điều gì khiến một nền thể thao quyết định đầu tư vào kata trong khi kumite vẫn bỏ ngỏ.

Chấn thương lấy đi đôi chân, nhưng không thể lấy đi nhịp tim của trận đấu. Tôi từng nằm trên bàn mổ với dây chằng đứt, và trong tám tháng hồi phục, tôi học được cách nghe một trận đấu mà không cần bước vào sân. Bài học đó vẫn còn nguyên giá trị khi tôi viết về một ngày thi đấu ở Aichi-Nagoya, nơi tôi không có mặt nhưng vẫn cố nghe được nhịp của thảm đấu.

Vậy điều tôi muốn để lại sau bài viết này là gì? Kết quả cụ thể thì bản tin đã cung cấp, dù còn nhiều khoảng trống. Thông tin cần kiểm chứng thì tôi đã nói rõ. Điều còn lại là một cách đọc. Khi đọc về một ngày thi đấu, hãy tách bạch ba nhóm thông tin: cái đã có kết quả, cái có tên nhưng chưa có kết quả, và cái cần được xác minh. Cách đọc đó không làm giảm niềm vui chiến thắng, mà làm cho niềm vui đó vững chắc hơn.

Ngày mai, sẽ có thêm huy chương. Bảng tổng sắp sẽ lại thay đổi. Một tấm HCĐ hôm nay có thể bị lãng quên sau một tấm HCV ngày mai. Nhưng với một võ sĩ đã thua trận đầu rồi quay lại nhánh thua, khoảnh khắc cúi chào thảm đấu sẽ ở lại trong cô ấy rất lâu. Và với tôi, việc kể lại khoảnh khắc đó — chứ không phải con số trên bảng — mới là lý do tôi còn ngồi ở đây, viết về một môn võ mà tôi không thể thi đấu nữa nhưng không thể rời bỏ.

Tôi sẽ không nói rằng tấm HCĐ này là một khởi đầu mới của kata Việt Nam, bởi tôi chưa có đủ dữ liệu để khẳng định như vậy. Điều tôi có thể nói là nó đặt ra một câu hỏi mà nền thể thao phải trả lời trong những năm tới: liệu có ai đó sẽ được đầu tư để đánh lượt thứ tư tốt hơn lượt thứ nhất, hay tấm HCĐ này sẽ nằm yên trong bảng vàng như một sự kiện duy nhất? Câu trả lời không nằm ở Aichi-Nagoya. Nó nằm ở nhà thi đấu trong nước, vào lúc sáu giờ sáng, khi đèn chưa bật và trên thảm chỉ có một người.