Một năm sa sút của bóng chuyền nữ Việt Nam: khi phụ công trở thành tay ghi điểm, hệ thống tấn công đã đảo chiều

Trong một trận đấu ở ASIAD, người ghi điểm nhiều nhất của đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam là một phụ công.

Tôi ngồi rất lâu trước dòng ghi chú đó trong sổ tay của mình. Trong bóng chuyền đỉnh cao, một phụ công dẫn đầu danh sách ghi điểm không phải là tin vui. Nó là một bản báo cáo. Nó nói rằng hai cánh đã bị khóa, rằng những pha bóng ở vị trí 4 và vị trí 2 liên tục đập vào tường chắn đối phương, và rằng đội bóng buộc phải quay vào trong, đẩy bóng lên vị trí 3 như một van xả. Ở một hệ thống tấn công nhanh kiểu châu Á khỏe mạnh, phụ công là mối đe dọa giải phóng hai cánh. Ở đây, phụ công trở thành lối thoát hiểm.

Sự đảo chiều đó là điều tôi muốn viết trong bài này. Không phải để kết luận rằng bóng chuyền nữ Việt Nam đã hết thời, mà để đọc lại một năm vừa qua bằng con mắt của người ngồi rất gần sân, ghi từng nhịp, từng khoảng lặng, từng cái tên biến mất khỏi danh sách thi đấu. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều năm ở các giải châu Á và Đông Nam Á, tôi tin rằng câu chuyện thật của mùa giải này không nằm ở bảng điểm. Nó nằm ở những gì đã không còn trên sân trước khi trận đấu bắt đầu.

BỐI CẢNH: MỘT NĂM BỐN ĐẤU TRƯỜNG, MỘT VECTƠ ĐI XUỐNG

Để đọc đúng một năm sa sút, cần đặt nó cạnh chuẩn mực mà chính đội bóng này đã dựng lên trước đó. Trong khoảng thời gian được xem là đỉnh cao của thế hệ hiện tại, Việt Nam đã vô địch AVC Cup, vô địch SEA V.Cup và giành quyền dự giải vô địch thế giới. Đó là một chuỗi thành tích hiếm hoi với một nền bóng chuyền có quỹ lực lượng mỏng. Nó tạo ra một hệ quy chiếu mới, và cũng tạo ra một mức kỳ vọng mới mà chính đội bóng chưa chắc đã đăng ký.

Mùa giải vừa qua, hệ quy chiếu ấy bị kéo sập ở mọi tầng giải đấu. Ở AVC Cup, đội không vào được chung kết và dừng ở vị trí thứ ba, đánh mất chuỗi vô địch kéo dài ba năm. Ở SEA V.Cup, đội đứng nhì sau giai đoạn một nhưng bước vào giai đoạn hai với thất bại 0-3. Ở giải vô địch châu Á, đội chỉ thắng đúng một trận. Ở ASIAD, đội kết thúc ở vị trí thứ bảy.

Điều đáng chú ý không nằm ở từng kết quả riêng lẻ. Điều đáng chú ý là vectơ. Bốn đấu trường khác nhau về thể thức, về đối thủ, về mật độ và về tính chất, nhưng đều chỉ về một hướng. Một đội bóng có thể sa sút ở một giải vì bốc thăm, vì chấn thương đúng lúc, vì một trận đấu mà mọi thứ không vào. Một đội bóng sa sút đồng thời ở bốn giải, trong đó có một giải mà chính họ từng thống trị, thì vấn đề nằm ở tầng cấu trúc.

Kết quả thua cũng chia thành hai nhóm rõ rệt. Thua Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc là chuyện bình thường trong bản đồ bóng chuyền nữ châu Á. Nhưng thua Indonesia hai lần, thua Philippines, thua Kazakhstan là nhóm kết quả khác hẳn về ý nghĩa. Đó không còn là khoảng cách với nhóm dẫn đầu. Đó là khoảng cách với chính nhóm mà Việt Nam từng đứng trên.

Trước khi mổ xẻ chiến thuật, cần nói rõ một điều về dữ liệu. Những gì công chúng có được từ mùa giải này gần như chỉ là kết quả. Không có bảng thống kê kỹ thuật đầy đủ: không tỷ lệ chắn bóng trên set, không tỷ lệ phát bóng ăn điểm trên lỗi, không tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo, không tỷ lệ cứu bóng. Điểm dữ liệu cá nhân duy nhất được nhắc tới là 36 điểm của Trần Thị Thanh Thúy ở ASIAD với hiệu suất được mô tả là khá thấp. Một điểm dữ liệu không có mẫu số. Tôi ghi nhận nó, và tôi từ chối biến nó thành bản án cho cả một tập thể.

GIẢI PHẪU: HAI CÁNH BỊ KHÓA, PHỤ CÔNG GÁNH

Hãy bắt đầu từ chi tiết có sức nặng nhất về mặt chiến thuật. Các pha tấn công ở vị trí 4 và vị trí 2 liên tục bị chắn. Điều đó dẫn tới một hệ quả bất thường: số lượng pha tấn công nhanh ở vị trí 3 tăng lên tới mức phụ công Bích Thủy trở thành một trong những người ghi điểm cao nhất của đội.

Trong bóng chuyền, thứ tự ưu tiên tấn công phản ánh sức khỏe của hệ thống. Đội bóng tốt phân phối bóng theo xác suất hiệu quả, và xác suất đó thay đổi theo chất lượng đỡ bước một và theo chất lượng chắn bóng đối phương. Khi một đội buộc phải dồn bóng lên giữa, có hai khả năng. Khả năng thứ nhất: đối phương chắn giữa kém, nên đánh giữa là lựa chọn tối ưu. Khả năng thứ hai: hai cánh không còn tạo được áp lực, nên đánh giữa chỉ còn là phương án ít tệ nhất.

Với Việt Nam, khả năng thứ hai đúng hơn. Nếu chắn giữa của đối phương thực sự yếu, đội đã không thua Indonesia hai lần hay thua Philippines. Những đội đó không có hệ thống chắn bóng xuất sắc tới mức khóa được hai cánh Việt Nam bằng năng lực thuần túy. Họ khóa được bằng cách đọc.

Người ta thường nói về sức mạnh của một tay đập. Ít người nói về khả năng bị đoán của một tay đập. Trong bóng chuyền nữ châu Á, nơi chiều cao không phải lợi thế tuyệt đối, khả năng bị đoán là một dạng suy yếu nghiêm trọng hơn nhiều. Một tay đập bị đoán sẽ đập vào chắn bóng đôi. Một tay đập bị đoán hai lần trong một set sẽ đập vào chắn bóng ba. Và sau đó, đội bóng mất luôn sự tự tin ở cánh đó.

Nguồn gốc của khả năng bị đoán thường nằm ở hai chỗ. Thứ nhất, chất lượng đỡ bước một không đủ để chạy các phương án biến hóa, khiến đội chỉ còn những pha bóng đơn giản, dễ đoán. Thứ hai, người chuyền hai có mô hình phân phối bóng bị đối phương bắt bài qua băng hình. Cả hai nguyên nhân này đều khớp với những gì được ghi nhận trong mùa giải.

Điều thú vị là, việc một phụ công ghi điểm nhiều lại hàm ý rằng đỡ bước một không sụp hoàn toàn. Muốn chạy bóng nhanh ở vị trí 3, đội phải có bóng số một tạm được. Nếu đỡ bước một vỡ hoàn toàn, người chuyền hai sẽ không thể đưa bóng lên giữa, và đội sẽ phải đánh bóng ngoài hệ thống ở hai cánh. Nhưng hai cánh lại bị chắn. Vậy vấn đề nằm ở chất lượng pha tấn công biên và ở cách phân phối bóng, chứ không nằm ở khả năng kiểm soát bóng thuần túy.

Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh. Việc một phụ công trở thành tay ghi điểm hàng đầu không phải là dấu hiệu của một hàng công đa dạng. Đó là dấu hiệu của một hệ thống tấn công đã mất đi hai cánh và đang cố sống sót bằng phương án duy nhất còn lại.

ĐỔI VỊ TRÍ NGƯỢC: KHI KHÔNG CÓ ĐỐI CHUYỀN THẬT

Một chi tiết khác cần được đọc kỹ. Đội đã dùng Doãn Thị Xuân, Thanh Thúy và Nguyễn Thị Uyên để lấp vị trí đối chuyền. Việc dùng ba người khác nhau cho cùng một vị trí trong một mùa giải thường không phải là dấu hiệu của sự linh hoạt. Nó là dấu hiệu của việc không có ai phù hợp tự nhiên.

Vị trí đối chuyền trong bóng chuyền hiện đại đòi hỏi những phẩm chất rất riêng. Góc chạy đà khác. Điểm tiếp xúc bóng khác. Cặp chắn bóng phải đối đầu ở cánh phải khác. Một chủ công đẩy sang đánh đối chuyền thường mất một phần hiệu suất tấn công, và quan trọng hơn, thường yếu đi trong nhiệm vụ chắn bóng ở cánh phải. Đó là cái giá kép: mất điểm ở tấn công và mất điểm ở phòng thủ.

Khi đội phải xoay người ở vị trí đối chuyền suốt cả mùa, toàn bộ cấu trúc chắn bóng bị ảnh hưởng. Hàng chắn không còn ổn định, người chuyền hai phải điều chỉnh cách gọi bóng, và những pha bóng then chốt thường rơi vào tay người chưa quen vai. Trong bóng chuyền, những điểm số quyết định thường đến từ những tình huống mà đội bóng đã tập hàng nghìn lần. Việc đổi vai liên tục phá vỡ chính sự lặp lại đó.

NGƯỜI CHUYỀN HAI VÀ BÀI TOÁN NHỊP ĐỘ

Tôi muốn dành riêng một phần cho vị trí ít được nhắc tới nhất khi đội thua: người chuyền hai.

Khi hai cánh liên tục bị chắn, người chịu trách nhiệm đầu tiên trong phân tích kỹ thuật không phải là tay đập. Người đó là người chuyền hai. Người chuyền hai kiểm soát nhịp độ. Người chuyền hai quyết định bóng đi nhanh hay chậm, cao hay thấp, gần lưới hay xa lưới. Một pha bóng bị chắn đôi thường bắt đầu từ một đường chuyền chậm nửa nhịp.

Trong mùa giải này, người chuyền hai kỳ cựu của đội được ghi nhận là thiếu ổn định. Đó là một nhận định khó kiểm chứng nếu không có dữ liệu phân phối bóng theo vị trí, và tôi muốn nói rõ rằng tôi không có dữ liệu đó. Nhưng có một logic không thể bỏ qua: nếu người chuyền hai có thể tăng nhịp độ, hai cánh sẽ có thêm không gian, và số pha bóng bị chắn ở vị trí 2 và 4 sẽ giảm. Việc con số đó không giảm trong suốt mùa giải là một chỉ dấu gián tiếp.

Bóng chuyền nữ châu Á sống bằng tốc độ. Khi đội bóng mất tốc độ, họ không đơn thuần là yếu đi. Họ trở nên dễ đoán, và một đội bóng dễ đoán sẽ bị đánh bại bởi những đối thủ mà về mặt lực lượng họ không hề thua kém.

BỘ ĐỆM: NƠI TRẬN ĐẤU THỰC SỰ BẮT ĐẦU

Có một nghịch lý trong cách khán giả Việt Nam xem bóng chuyền. Phần lớn sự chú ý dồn vào tay đập. Trong khi đó, trận đấu thường được quyết định ở bước một.

Khi đỡ bước một chao đảo, mọi thứ phía sau sụp theo dây chuyền. Người chuyền hai phải chạy nhiều hơn, đường chuyền xa lưới hơn, các pha tấn công nhanh biến mất, và tay đập buộc phải xử lý bóng xấu trước chắn bóng đã dàn xong. Trong tình huống đó, tay đập không đập vào khoảng trống. Tay đập đập vào lá chắn đã được dựng sẵn.

Mùa giải vừa qua, đội không có dữ liệu đỡ bước một hoàn hảo được công bố. Nhưng chuỗi pha bóng bị chắn ở hai cánh là một chỉ báo gián tiếp đủ mạnh. Tôi đã xem lại một số đoạn băng và thấy cùng một mẫu hình lặp lại: bóng số một lên không tới vạch, người chuyền hai lùi sâu, hai cánh phải chờ, chắn bóng đối phương kịp khép, và pha bóng kết thúc bằng một cú đập vào tay chắn.

Đó là lý do tôi tin rằng vấn đề của Việt Nam trong năm nay không phải là vấn đề của những tay đập. Đó là vấn đề của một chuỗi liên kết bị đứt ở nhiều điểm cùng lúc.

QUÁ TẢI: THANH THÚY VÀ BÀI TOÁN THỂ LỰC

Cần nói về Trần Thị Thanh Thúy một cách công bằng.

Cô là đội trưởng, là chủ công chủ lực, và là người gánh phần lớn khối lượng tấn công của đội. Trong mùa giải vừa qua, cô thi đấu cho một câu lạc bộ tại Nhật Bản, trở về đánh cho câu lạc bộ trong nước, rồi bước vào bốn giải đấu cấp đội tuyển quốc gia kể từ tháng Một. Đó là một khối lượng thi đấu mà rất ít vận động viên bóng chuyền nữ trên thế giới phải chịu.

Kết quả cá nhân của cô ở ASIAD: 36 điểm với hiệu suất được đánh giá là khá thấp. Tôi đọc được ở đó một dấu hiệu quen thuộc. Đó là hiệu suất của một người đã đánh bóng liên tục trong nhiều tháng, không có giai đoạn nạp lại năng lượng, không có khoảng nghỉ đủ dài để cơ thể và đầu óc hồi phục.

Hợp đồng được ký bằng mực, nhưng được hiểu bằng vô số đêm không ngủ của những con người đứng sau con số. Câu chuyện của Thanh Thúy không phải là câu chuyện của một tay đập đánh kém. Đó là câu chuyện của một hệ thống quản lý tải thi đấu chưa được thiết kế cho quy mô tham vọng hiện tại của bóng chuyền nữ Việt Nam.

Khi một đội bóng phụ thuộc quá nhiều vào một người, người đó trở thành điểm chết duy nhất của cả hệ thống. Đối phương biết điều đó. Các huấn luyện viên phân tích biết điều đó. Và tất nhiên, người đó cũng biết điều đó, mỗi khi bước vào sân với một đôi vai nặng hơn mức bình thường.

CẠN KIỆT ĐỘI HÌNH: NHỮNG CÁI TÊN BIẾN MẤT

Không thể đánh giá mùa giải này mà bỏ qua danh sách những người vắng mặt.

Phụ công Nguyễn Thị Trinh vắng mặt vì lý do gia đình. Đối chuyền Hoàng Thị Kiều Trinh vắng mặt vì chấn thương. Chủ công Vi Thị Như Quỳnh rời đội vì lý do cá nhân. Chủ công Nguyễn Thị Uyên gặp chấn thương nghiêm trọng.

Bốn người, ở bốn vị trí khác nhau, ở bốn hoàn cảnh khác nhau, nhưng cùng biến mất khỏi hệ thống xoay vòng của đội trong cùng một quãng thời gian. Đó không phải là chấn thương đơn lẻ. Đó là một cú sốc sẵn sàng lực lượng cấp độ tập thể.

Với một nền bóng chuyền có quỹ dự bị mỏng, cú sốc đó không thể hấp thụ. Đội phải đẩy người từ vị trí này sang vị trí khác, phải dùng tay đập chưa đủ kinh nghiệm ở những thời điểm quan trọng, phải thay đổi sơ đồ chắn bóng giữa mùa. Mỗi thay đổi đều có giá. Và cái giá lớn nhất là sự ổn định, thứ tài sản mà bóng chuyền đỉnh cao không thể mua bằng bất cứ cách nào khác ngoài thời gian.

Có một điều đáng lo hơn nằm sau những vắng mặt đó. Sự tập trung của các lý do phi chuyên môn môn — gia đình, cá nhân, sức khỏe tinh thần — gợi lên một khả năng khó nói thành lời: sau một chu kỳ thi đấu căng thẳng kéo dài, động lực và trạng thái tinh thần của tập thể có thể đã bị bào mòn. Đây là giả thuyết, và tôi nêu nó với sự thận trọng. Nhưng trong nghề viết của tôi, tôi học được rằng những vắng mặt không lý do chuyên môn đôi khi nói nhiều hơn những vắng mặt có lý do chuyên môn.

THẾ HỆ CŨ VÀ SỰ LỆCH PHA

Một chi tiết khác cần được đặt lên bàn cân. Các trụ cột lâu năm của đội — Kim Thoa, Bích Thủy, Khánh Đang — đều trải qua một mùa giải mà phong độ không đồng pha. Gần như không ai đạt đỉnh cao phong độ vào cùng một thời điểm.

Trong thể thao tập thể, đây là triệu chứng kinh điển của một chương trình quản lý thể lực và lịch thi đấu bị lệch. Khi các trụ cột đạt đỉnh ở những thời điểm khác nhau, đội bóng không bao giờ có một khoảnh khắc mà tất cả cùng ở trạng thái tốt nhất. Và trong bóng chuyền, nơi sáu người trên sân phải ăn khớp như một cỗ máy, việc chỉ một mắt xích chậm nửa nhịp cũng đủ làm hỏng cả pha bóng.

Điều này cũng đặt ra câu hỏi về lộ trình chuyển giao thế hệ. Một đội bóng khỏe mạnh sẽ đưa người mới vào ở những giải đấu ít áp lực, để họ lớn lên trong môi trường được bảo vệ. Nếu người mới chỉ được tung vào sân khi đội đã cạn người, họ sẽ lớn lên trong thất bại và áp lực, và quá trình trưởng thành của họ sẽ chậm lại thay vì tăng tốc.

GÓC PHẢN TRỰC GIÁC: ĐIỂM MÙ CỦA KÝ ỨC TẬP THỂ

Đây là phần tôi muốn viết nhất.

Ký ức tập thể của người hâm mộ bóng chuyền Việt Nam được neo vào một khoảng thời gian rất cụ thể. Đó là giai đoạn đội vô địch AVC Cup, vô địch SEA V.Cup và bước ra đấu trường thế giới. Trong ký ức đó, đội tuyển nữ Việt Nam là một tập thể sâu về lực lượng, ổn định về chiến thuật và có khả năng đánh bại những đối thủ ngang tầm một cách thuyết phục.

Ký ức đó đúng. Nhưng nó đúng với một điều kiện rất cụ thể: đội hình đầy đủ.

Đây là điểm mù. Người hâm mộ nhớ thành tích, nhưng thường quên điều kiện của thành tích. Thành công của giai đoạn vàng không đến từ một phép màu chiến thuật. Nó đến từ một đội hình sâu, cân bằng, có đủ người ở mọi vị trí, có những tay đập ở đỉnh cao phong độ cùng lúc, có một người chuyền hai ổn định và có một đội trưởng ở trạng thái tốt nhất về thể lực lẫn tinh thần.

Khi bốn trong số những điều kiện đó biến mất cùng lúc, kết quả không thể giống nhau. Việc so sánh đội bóng của mùa giải này với đội bóng của giai đoạn vàng là một phép so sánh sai về phương pháp, bởi nó so sánh hai tập thể khác nhau và gán cho chúng cùng một kỳ vọng.

Từ đây, tôi đi tới một kết luận có thể gây khó chịu cho cả hai phía. Với phía chỉ trích: sự sa sút của năm nay chủ yếu không phải là sự sa sút về tài năng. Với phía bênh vực: sự sa sút đó cũng không phải là chuyện xui rủi đơn thuần. Có một vấn đề chiến thuật thật, nằm ở khả năng bị đối phương đọc bài, và vấn đề đó đã tồn tại từ trước, chỉ bị che khuất bởi chiều sâu đội hình của giai đoạn vàng.

Đây là điểm mấu chốt của toàn bộ câu chuyện, và tôi muốn nói thẳng: Những vắng mặt đã lấy đi chiều sâu, nhưng chính khả năng bị đọc bài đã lấy đi khả năng bù đắp. Một đội bóng có phương án dự phòng chiến thuật sẽ không sụp khi mất người. Một đội bóng chỉ có một cách đánh sẽ sụp ngay khi cách đánh đó bị bắt bài, bất kể ai còn trên sân.

Có một tầng sâu hơn nữa. Trong giai đoạn vàng, sự vượt trội về lực lượng cho phép Việt Nam đánh đơn giản mà vẫn thắng. Điều đó tạo ra một thói quen, và thói quen đó không bị sửa vì nó không bị trừng phạt. Khi lực lượng suy giảm, thói quen đó trở thành gánh nặng. Các đối thủ trong khu vực đã nghiên cứu kỹ và tìm ra cách khóa nó.

NHỮNG NGƯỜI HÀNG XÓM ĐANG LỚN LÊN

Phần này thường bị bỏ qua khi phân tích một đội bóng sa sút.

Indonesia đã đánh bại Việt Nam hai lần trong mùa giải. Philippines cũng thắng. Kazakhstan cũng vậy. Những kết quả này chỉ có thể giải thích đầy đủ nếu ta đặt chúng cạnh sự tiến bộ của chính các đội đó.

Bóng chuyền nữ Đông Nam Á trong vài năm gần đây chứng kiến một cuộc đua vũ trang về lực lượng. Các liên đoàn trong khu vực đầu tư nhiều hơn vào thể lực, vào phân tích băng hình, vào việc đưa vận động viên đi thi đấu ở nước ngoài, và vào việc nhập tịch hoặc chiêu mộ những cầu thủ có chiều cao tốt. Trong một cuộc đua như vậy, đứng yên đồng nghĩa với tụt lại phía sau.

Việt Nam trong mùa giải này không đứng yên. Nhưng Việt Nam lùi một bước vì mất người, trong khi các đối thủ tiến một bước vì đầu tư. Khoảng cách bị san lấp từ hai phía, và cảm giác thất bại trong các trận đấu đó trở nên nặng nề hơn nhiều so với ý nghĩa thực tế của chúng.

Điều này dẫn tới một hệ quả về thứ hạng. Thứ hạng và danh tiếng của một đội bóng luôn trễ pha so với thực lực hiện tại. Đội tuyển nữ Việt Nam bước vào mùa giải với uy tín của một đội vô địch, nhưng thực lực trên sân lại là thực lực của một đội đã mất bốn trụ cột. Chính khoảng trễ đó tạo ra kỳ vọng sai, và chính kỳ vọng sai đó tạo ra phản ứng dữ dội khi kết quả không đến.

Người ta nhớ một pha bóng đẹp, nhưng tôi lại nhớ nhất những gì xảy ra sau khi ánh đèn tắt. Trong trường hợp này, thứ xảy ra sau khi ánh đèn tắt là một tập thể đang phải mang trên vai uy tín của chính mình trong quá khứ.

BAN HUẤN LUYỆN VÀ NHỮNG KHOẢNH KHẮC

Huấn luyện viên trưởng Nguyễn Tuấn Kiệt là tâm điểm của nhiều tranh luận trong mùa giải. Phê bình cụ thể nhất hướng vào khả năng điều chỉnh trong những khoảnh khắc quan trọng của trận đấu.

Tôi muốn tách bạch hai điều ở đây. Điều thứ nhất là năng lực chuyên môn. Điều thứ hai là bằng chứng.

Về năng lực chuyên môn, tôi không có đủ dữ liệu để đưa ra một kết luận kỹ thuật chắc chắn. Tôi không có bảng phân tích các quyết định thay người theo từng tình huống, không có dữ liệu về hiệu quả của các phương án chiến thuật khác nhau trong những set quyết định. Đánh giá một huấn luyện viên mà không có dữ liệu đó là một việc làm phi trách nhiệm.

Về bằng chứng, có một mẫu hình không thể bỏ qua. Đội để thua trước những đối thủ mà về mặt lực lượng không vượt trội hơn. Đó là dấu hiệu của sự sụp đổ trong trận đấu, chứ không phải của sự thua kém về nền tảng. Sụp đổ trong trận đấu là vấn đề thuộc về quản lý trận đấu: quản lý cảm xúc, quản lý nhịp độ, quản lý thời điểm thay người, quản lý việc giữ lại thời gian hội ý cho những tình huống thực sự cần.

Trong mùa giải, đội thắng đúng một trận ở giải vô địch châu Á và thua 0-3 ở giai đoạn hai của SEA V.Cup. Những kết quả đó vẽ nên một bức tranh mà ở đó đội bóng không tìm thấy phương án B khi phương án A bị chặn. Trong bóng chuyền, việc không có phương án B thường bắt nguồn từ việc không đủ người để triển khai phương án B. Đây là lý do tôi không đặt toàn bộ trách nhiệm lên vai ban huấn luyện.

Cũng cần nói thêm một điều về áp lực. Sau một chuỗi thành tích lớn, kỳ vọng của công chúng tăng theo cấp số nhân, trong khi khả năng đáp ứng lại không tăng tương ứng. Trong bối cảnh đó, ban huấn luyện thường trở thành nơi trút giận đầu tiên. Đó là một phản ứng dễ hiểu của dư luận. Nhưng phân tích thể thao cần nhiều hơn một phản ứng dễ hiểu.

CHU KỲ OLYMPIC VÀ VỊ THẾ CHÂU LỤC

Bức tranh lớn hơn cần được đặt vào đúng khung.

Với bóng chuyền nữ Việt Nam, mục tiêu thực tế không nằm ở vòng loại Olympic. Nhóm dẫn đầu châu Á gồm Trung Quốc, Nhật Bản, và phía sau là Hàn Quốc, Thái Lan, đang chiếm phần lớn suất cạnh tranh ở tầng toàn cầu. Vị thế tự nhiên của Việt Nam là nhóm hai của châu Á, với ưu thế rõ rệt ở khu vực Đông Nam Á.

Vị thế đó là tài sản chiến lược. Nó mang lại suất dự các giải châu lục, mang lại điểm xếp hạng, mang lại sự chú ý của truyền thông và nhà tài trợ. Mùa giải vừa qua, cả hai tầng của vị thế đó đều bị lung lay. Tầng châu Á bị lung lay khi đội chỉ thắng một trận ở giải vô địch châu Á. Tầng khu vực bị lung lay khi đội thua Indonesia, Philippines và Kazakhstan.

Trong chu kỳ bốn năm, một năm như vậy có thể được xem là năm điều chỉnh. Các chu kỳ thể thao luôn có những năm mà đội bóng phải trả giá cho quãng thời gian thành công trước đó: lịch thi đấu dày hơn, kỳ vọng cao hơn, thời gian phục hồi ngắn hơn, và áp lực phải giữ thành tích lớn hơn. Những năm như vậy không phải là bất thường. Điều bất thường là số lượng vấn đề xuất hiện cùng lúc.

HỆ SINH THÁI: TỪ SÂN ĐẤU TỚI BẢN HỢP ĐỒNG

Một đội tuyển quốc gia không tồn tại trong chân không. Kết quả của nó chảy ngược về nguồn và chảy xuôi về dòng.

Về phía nguồn, một năm sa sút ở cấp đội tuyển có thể làm nguội đi sự quan tâm của các bạn trẻ và của phụ huynh đối với bóng chuyền nữ. Đây là một rủi ro trung hạn, khó đo lường nhưng có thật. Những gia đình cân nhắc cho con theo bóng chuyền chuyên nghiệp cần thấy hình mẫu thành công. Một năm mà đội tuyển thua nhiều không xóa đi những hình mẫu cũ, nhưng nó làm mờ đi sức hấp dẫn của hình mẫu mới.

Về phía dòng, thành tích đội tuyển ảnh hưởng trực tiếp tới giá trị thương mại của giải quốc nội, tới sự quan tâm của đài truyền hình, và tới cơ hội xuất ngoại của các vận động viên. Một tay đập Việt Nam thi đấu ở nước ngoài là một tín hiệu tích cực cho cả nền bóng chuyền. Sự hiện diện của Trần Thị Thanh Thúy tại một câu lạc bộ ở Nhật Bản mang lại ba lợi ích cùng lúc: nâng cao trình độ cá nhân, nâng cao hình ảnh của bóng chuyền nữ Việt Nam, và mở đường cho những cầu thủ kế tiếp.

Nhưng lợi ích đi kèm một cái giá. Khi một trụ cột thi đấu ở nước ngoài, cô ấy phải chia thời gian giữa câu lạc bộ và đội tuyển quốc gia, phải di chuyển giữa hai môi trường có hệ thống thể lực khác nhau, và phải phục hồi trong khoảng thời gian mà cơ thể không được thiết kế để phục hồi. Đây là mâu thuẫn cấu trúc giữa câu lạc bộ và quốc gia, và nó không thể giải quyết bằng thiện chí của bất kỳ cá nhân nào. Nó cần một thỏa thuận về khung thời gian và tải thi đấu.

Mặt khác, các đối thủ trong khu vực đang ngày càng hấp dẫn về mặt thương mại. Khi Indonesia và Philippines thắng Việt Nam, họ không chỉ giành hai điểm trên bảng xếp hạng. Họ giành được sự chú ý của khán giả trong khu vực, và sự chú ý là đơn vị tiền tệ của thể thao hiện đại.

RỦI RO NÀO ĐÁNG LO NHẤT

Nếu phải xếp hạng các rủi ro của bóng chuyền nữ Việt Nam sau mùa giải này, tôi sẽ xếp như sau.

Rủi ro thứ nhất, và đáng lo nhất, là sự phụ thuộc vào một trụ cột trong điều kiện tải thi đấu quanh năm. Đây là rủi ro cấu trúc, không phải rủi ro chiến thuật. Nó chỉ có thể được xử lý bằng cách giới hạn số phút thi đấu của trụ cột, phát triển một nguồn ghi điểm thứ hai, và đàm phán khung tải thi đấu giữa câu lạc bộ và đội tuyển. Không có cách nào nhanh hơn.

Rủi ro thứ hai là cú sốc sẵn sàng lực lượng. Bốn trụ cột vắng mặt vì bốn lý do khác nhau là điều hiếm gặp, nhưng không phải là điều không thể lặp lại. Xây dựng chiều sâu đội hình và xây dựng một quy trình lập kế hoạch lực lượng rõ ràng là hai việc phải làm ngay, trước khi mùa giải sau bắt đầu.

Rủi ro thứ ba là khả năng bị đọc bài. Đây là rủi ro dễ sửa nhất, bởi nó đòi hỏi phát triển người chuyền hai và đa dạng hóa nhịp độ tấn công, chứ không đòi hỏi phải thay đổi con người. Nhưng cũng chính vì dễ sửa, nó là rủi ro dễ bị bỏ qua nhất.

Rủi ro thứ tư là sự xói mòn vị thế khu vực trước Indonesia, Philippines và Kazakhstan. Đây là rủi ro cần được xử lý bằng công tác trinh sát có mục tiêu và bằng việc bảo vệ điểm số ở các giải khu vực.

Rủi ro thứ năm là khoảng trống chuyển giao thế hệ. Đây là rủi ro di chuyển chậm nhất nhưng có tác động lớn nhất, bởi nó quyết định liệu đây là một năm sa sút hay là sự khởi đầu của một giai đoạn đi xuống kéo dài.

KẾT: ĐIỀU TÔI MUỐN NHÌN THẤY Ở MÙA SAU

Tôi không viết bài này để kết luận rằng bóng chuyền nữ Việt Nam đã hết thời. Tôi viết nó để ghi lại một khoảng thời gian mà rất nhiều người sẽ chỉ nhớ bằng kết quả.

Sân vắng không xóa trận đấu, nó chỉ biến tiếng vỗ tay thành nỗi nhớ mang hình dạng một cầu thủ lặng lẽ cởi giày. Mùa giải này chưa có hình ảnh nào như thế, và có lẽ đó là điều may mắn duy nhất của nó.

Vậy điều gì cần phải xảy ra để mùa giải sau khác đi? Tôi không cần một phép màu chiến thuật. Tôi cần ba thứ rất cụ thể.

Tôi cần một người chuyền hai có thể tăng nhịp độ tấn công ở những thời điểm mà đối phương đã khép chắn. Nếu hai cánh không còn đập vào tường chắn, mọi thứ phía sau sẽ thay đổi.

Tôi cần một nguồn ghi điểm thứ hai, để đội trưởng không phải bước vào mỗi trận đấu với trọng lượng của cả một tập thể trên vai. Trong bóng chuyền, một đội bóng chỉ thực sự trưởng thành khi có hai người có thể kết thúc pha bóng, và không ai trong số họ phải làm điều đó trong trạng thái kiệt sức.

Tôi cần một lộ trình chuyển giao thế hệ rõ ràng, nơi những cầu thủ trẻ được trao cơ hội ở những giải đấu mà họ có thể sai mà không bị trừng phạt bằng áp lực của cả một nền thể thao.

Một cầu thủ giải nghệ không bao giờ rời sân, cô ấy chỉ bước sang một cõi khác, nơi chỉ có mình cô và quá khứ. Còn một đội bóng đang ở giữa hai thời kỳ thì không có quá khứ để dựa vào, và cũng chưa có tương lai để tin. Cách duy nhất để thoát khỏi khoảng giữa đó là xây dựng lại từ những điều nhỏ nhất: một đường chuyền tốt hơn, một pha đỡ bước một ổn định hơn, một người trẻ dám đánh vào tường chắn.

Tôi sẽ ngồi lại khán đài mùa sau, với cuốn sổ tay và cây bút. Và tôi sẽ ghi lại không phải kết quả, mà là nhịp độ. Bởi nếu nhịp độ trở lại, kết quả sẽ đến sau. Còn nếu nhịp độ không trở lại, thì dù có mười trận thắng liên tiếp, tôi vẫn sẽ cảm thấy lo.